YARAT incəsənət məkanında Azərbaycanın xalq rəssamı Arif Hüseynovla görüş

Azərbaycanın xalq rəssamı Arif Hüseynov

XX-XXI əsrin Azərbaycan təsviri incəsənətinin ən maraqlı nümayəndələrindən biri olan Azərbaycanın kitab qrafikasının parlaq nümayəndəsi Arif Hüseynovdur. O, 1943-cü ildə Bakıda anadan olub. 1960-62-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbində orta ixtisas, 1965-72-ci illərdə isə Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunda ali təhsil alıbdır. Arif Hüseynovun əsərləri hazırda Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində, Moskva Dövlət Şərq Xalqları İncəsənət Muzeyində, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasında, həmçinin şəxsi kolleksiyalarda saxlanır.

1975-ci ildən Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. 40 ildən artıqdır ki, ardıcıl olaraq yaradıcılıqla məşğuldur. Bu dövrə qədər, əsasən, dəzgah və kitab qrafikası ilə məşğul olub.

Gənc rəssam olaraq Arif Hüseynov «Göyərçin» məşhur uşaq jurnalı ilə əməkdaşlığa başladı. «Göyərçin» bütün ölkə üzrə minlərlə oxucuya malik idi, buna görə də onun illüstrasiyaları daha geniş auditoriyaya nail oldu. Arif Hüseynov çox illər boyunca «Göyərçin»lə öz əməkdaşlığını davam etmiş və yekunda jurnalın incəsənət-direktoru olmuşdur.

Bakıda orta məktəbdə və kollecdə Arif Hüseynovun rəssam müəllimləri milli ədəbi və bədii mirasın onun yaradıcılıq anlamasını formalaşdırmağa kömək etdilər. Rəssamın yetişmiş işləri qədim milli ənənələrdə öz bədii ifadəsini tapır. Onun ilk işləri epik keyfiyyətlərlə səciyyələnir. Sonra bu rəmzilik daha geniş istifadə olunur və daha geniş üslublaşdırma ilə əvəz olundu. Sonrakı dövrdə Arif Hüseynov qədim miniatürlərin bədii üslubuna müraciət etdi.

Abşeronun ən qədim yerlərindən biri — Qala kəndindən olan Arif Hüseynovun öz evinə sevgisi işlərində də görünür. O, uşaqlıq dövrü xatirələrini illüstrasiyalarda əks etdirir.

Rəssamın işlədiyi portretlər tarixi əhəmiyyətə malikdirlər. Portretlər dar realizm sərhədini keçir. Oval portretlərin incə xətləri, üzdən başlayaraq və onların geyimi ilə bitərək, çox məharətlə göstərilib. Portretlərin ətrafında müharibə və əsgərlik səhnələri tamaşaçıya böyük təsir göstərir.

Tarixi şəxsiyyətlərin və ədəbi personajların portretləri Arif Hüseynovun işində zənginlik təşkil edir. Şairlərin portretləri — Nizami, Füzuli və Sabir, yazıçıların Tolstoy və Andersen və ya Azərbaycan generalları dəqiq təsvir edilmişdir. Fiziki xarakteristikalar çatdırılmışdır və həmçinin illüstrator onların iç dünyasını göstərməyi bacarmışdır.

Yerli və xarici müəlliflərin bir çox kitabları üçün illüstrasiyalarda Arif Hüseynov Azərbaycan Respublikasının ənənəvi prinsiplərinin müasir izahını verir. İllüstrasiyalar rəssamın təkcə oxuduğunu yox, onun baxışını göstərir. Bu təsvirlər rəssamı kitabın qanuni müəlliflərindən biri edir. Nizami Gəncəvinin «Fitnə», Səməd Vurğunun «Sözlər», Şota Rustavelinin «Pələng dərisində Cəngavər» və Korney Çukovskinin «Doktor Aybolit» əsərlərinə yaratdığı illüstrasiyalar Arif Hüseynovun ən gözəl əsərləri sırasındadır.

Şərq və Qərb kitab illüstrasiyasının bədii ənənələri və tarixinə gözəl bələd olan sənətkar müxtəlif əsərlərində dönə-dönə qədin süjetlərə müraciət edir. Rəssam personajlarının xarakterini açmaq üçün rəmziliyə əl atır, bu oxucu-tamaşaçı qavramasını stimullaşdırır, əsər və oxucu arasında əlaqəyə gözəçarpan təsir göstərir.

Müxtəlif metodlardan istifadə edərək, rəssam tamaşaçıya ümumiləşdirilmiş mövzuları və hekayələri göstərir. İşıq və kölgənin effektiv istifadəsi ilə xüsusi əhval-ruhiyyə yaradır və tamaşaçını fikirləşməyə məcbur edir.

İnsanların və obyektlərin, sivilizasiyanın və təbiətin, həmçinin başqa problemli məsələlərin qrafik interpretasiyası Arif Hüseynovunun işlərini həm yerlilər üçün, həm də incəsənətin xarici həvəskarları üçün maraqlı edir.[1]

Fərdi sərgiləri

  1. «100 illüstrasiya», Baku-Moskva
  2. «Daikokuya» qalereyası, Tokio, Yaponiya
  3. Galerie Berlin-Baku, Berlin

2012 . “Azərbaycan Nağılı” Bakı

2012 . M.Ə.Sabir “Hophopnamə” Bakı

Qrup sərgiləri

  1. «BAM» sərgisi, Bakı-Moskva;
  2. Qrafika sərgisi, Bakı
  3. «Dostluq palitrası», Bakı-Moskva-Praqa
  4. «Fizuli-500», Bakı İncəsənət Mərkəzi
  5. Çank Art, Ankara
  6. «Şərqdən şərqə» bədii sərgi, Bakı

Mükafatlar:

  1. Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı
  2. Sənət uğurlarına görə «Humay» mükafatı
  3. Azərbaycanın xalq rəssamı
  4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri təqaüdü[2]

 

[1] //palitranews.az/news.php?id=52736

[2] //az.wikipedia.org/wiki/Arif_H%C3%BCseynov

Самобытность ашугского искусства и традиции наставничества

Фазаил Оруджев

Доктор философии по искусствоведению, доцент кафедры «Ашугское искусство» Азербайджанского Государственного Университета Культуры и  Искусства

Научный доклад на международной научно-практической конференции «Фундаментальные и прикладные исследования музыки в XXI веке», посвященной 25-летию независимости Республики Казахстан

г.Алматы

Самобытность ашугского искусства и традиции наставничества

«Ашугское искусство» является одной из самых значимых ветвей азербайджанского народного творчества. Ашуги, испокон веков прославляющие героическую борьбу народа, повествующие о его мечтаниях и чаяниях, отношении к жизни и обществу, отражающие его настоящее и будущее на языке подлинного искусства, завоевали большую славу и истинное уважение своего народа. Их прозвали «матерью народа», «мудрый учитель», во времена славные они веселили людей, в годину тяжкую призывали их на борьбу с врагами внутренними и внешними.

Ашуг, которого в древние времена называли озан, а раньше, быть может, и как-то по-другому, был бардом, объединившим три разных вида искусства, такие как музыка, танцы и пение.[1]

В отличие от поэзии ашугское искусство включает в себя игру на сазе, танцы и пение на свадьбах и других торжествах, исполнение и распространение таких видов устного народного творчества, как сказка, баллада и др. Но в рядах ашугов были и такие мастера, которые исполняли свои стихи, песни и сказки и тем самым отличались от других профессиональных мастеров.

У азербайджанских ашугов имеются свои особые правила и законы, обычаи и традиции.[2] Маститые ашуги, неоднократно воспевающие в своих произведениях высокие традиции законов и правил ашугского искусства, учат молодых ашугов и рассказывают всем, кто интересуется этой профессией, насколько она сложна и как отличаются мастера-ашуги, прозванные матерью людской, своим знанием, умением, высокой духовностью и безупречной моралью.

Ашуг Аббас, Ашуг Алескер, ашуги Новрас Иман, Гусейн Бозалганлы в своих произведениях неоднократно поднимая эту тему, повествовали, в частности, о духовной ценности ашугского искусства. Они утверждали, что ашуг, прежде всего, должен быть личностью, разделяющей горе и печаль, радость и гордость своего народа. Должен быть человеком глубоких знаний, способный своим благоразумием, добрыми советами помочь людям, облегчить горе и утрату, служить примером доброты и мудрости.

Ашугов, в основном, можно разделить на три группы: в первую группу входят мастера-ашуги. Это – мастера, вдохнувшие жизнь в ашугское искусство и развивавшие его. В эту группу входят Молла Касум Ширвани, Юнус Имре (XIII век), Гурбани, Аббас Туфарганлы, Сары Ашуг, Хасте Касум, Гараджа Оглан, Шамкирли ашуг, Гусейн аг ашуг, Ашуг Алы, Ашуг Алескер, Новрас Иман, Молла Мирза, Ашуг Шамшир, Мирза Билал, Гусейн Джаван, Микаил Azaflı и др.

Мастера-ашуги выделяются не только совершенством знаний ашугского творчества, им свойственно также поэтическое мышление, они прекрасно владеют инструментом, отличаются умением вести меджлисы. На основе стихотворчества этих мастеров создаются народные баллады. Баллады создаются как самими мастерами, так и другими ашугами на стихи мастеров ашугов. Мастера-ашуги имеют десятки учеников. Ученики обучаются секретам ашугского искусства, исполнительскому мастерству, игре на сазе, умению вести меджлисы, изучают баллады о любви и героические баллады. Молодым ашугам, в совершенстве овладевшим ашугским мастерством, с согласия мастера разрешается заняться своим ремеслом. Каждый мастер-ашуг гордится своими учениками, иногда со сцены, или в состязаниях он с гордостью кичится тем, сколько молодых ашугов ему удалось обучить и вырастить. Мастера-ашуги обучают своих учеников всем тонкостям ашугского искусства, азам народного стихотворчества, объясняют им особенности богатства народной поэзии, святость ашугского искусства, величие ашугского имени, заклинают завоевать доверие народа. С этой точки зрения следующие строчки Ашуга Алескера выявляет характерную сущность ашугского искусства:

Aşıq olub tərki vətən olanın,

Əzəl başdan pürkamalı gərəkdir…

Oturub durmaqda ədəbin bilə,

Mərifət elmində dolu gərəkdir.

 

Xalqa həqiqətdən mətləb qandıra,

Şeytanı öldürə, nəfsin yandıra,

El içində pak otura, pak dura,

Dalısınca xoş sədalı gərəkdir.[3]

Ашуг Алескер в этом произведении утверждает, что ашуг, странствующий по городам и весям страны, должен быть вежливым, участливым, бескорыстным, правдивым, совестливым, честным.

Из этих строк становится ясно, какие высокие требования предъявляет великий ашуг к духовному миру, творческой силе, мастерству ашуга, призванного учить мудрости людей, наставлять их. По словам Ашуга Алескера, мастера-ашуги призваны вырастить поколение ашугов, способных удовлетворять духовные нужды народа, заботиться о людях. Эти ашуги – умные и грамотные, мастера своего дела. Они должны уметь говорить людям правду, владеть тонкостями словесного искусства, стать чародеями иносказания.

Во вторую группу ашугов входят ашуги-исполнители. Хотя они и лишены стихотворческого дара и индивидуального творчества, эти ашуги обладают прекрасным голосом, прекрасно владеют инструментом, и умением вести меджлис. Они изучают и передают будущим поколениям богатую поэзию, которую испокон веков создают и по сей день развивают мастера-ашуги. Ашуги-исполнители также готовят учеников. В третью группу входят народные поэты, которые пишут стихи в стиле ашугской поэзии. Многие из них лишены музыкального слуха, не играют на сазе, неспособны вести меджлисы.[4] Однако эти мастера обогащают ашугскую поэзию, отражают в своем стихотворчестве актуальные вопросы эпохи. В этом контексте народные поэты привносят свежую струю, общественное содержание в ашугскую поэзию. Их произведения, созданные в форме классического ашугского стиха, сильно тяготеют современной проблематике.

Необходимо подчеркнуть, что ашугское искусство является искусством синкретическим. Оно сочетает в себе несколько видов искусства. Ашуг как актер входит в образ, он музыкант, исполняющий песню, он и танцор, исполняющий танец. Основатель азербайджанской национальной музыки Узеир Гаджибеков, говоря о ремесле ашуга, отмечал, что ашугское искусство настолько уникально, что и актер, и композитор, и певец, и танцор найдет здесь столько добра, сколько душе угодно.[5] Ашуг, открывая меджлис, начинает мелодией верхнего теджниса[6], а завершает его мелодией верхнего или среднего мухеммеса[7]. Тяжелая грустная, ритмичная мелодия теджниса исполняется размеренным голосом. Поэтому ашуг исполняет ее в начале меджлиса без лишних усилий. Ритмичная песня мухеммес исполняется под занавес. Эта традиция сохраняется до сегодняшнего дня в исполнении наших современных ашугов.

Ашугское творчество, живущее многие века, прошедшее тернистые пути-дороги, никогда не утрачивало своей оригинальности, своей ценности. И сегодня ашугское творчество, как уникальный, древний, святой вид искусства, пользуется любовью, переходит из поколения в поколение. В 2009-м году азербайджанское ашугское искусство было включено в список нематериального культурного наследия ЮНЕСКО.

SUMMARY

«Ashug art» is one of the most significant branches of the Azerbaijani folk art. The Ashug have always reflected heroic feats of people, while narrating about their dreams and expectations, the relation to life and society, illustrating their present and the future in the language of original art. Therefore they were able to win big glory and true respect of the people. Ashug art can be considered as a kind of syncretism due to its combining several art forms. Ashug enters the image as an actor, he is the musician singing the song, he and the dancer executing the dance.  The Azerbaijani ashug art has been included in the list of non-material cultural heritage of UNESCO since 2009.

Resume

Халық шығармашылығы «Ашуғ өнері» Әзірбайжан ең маңызды тармақтарының бірі болып табылады. Халқының батырлық туралы, оның өмірі мен қоғамға қатысты және оның армандауларға ынталарға күресті, ашугтар ежелден қазіргі және болашақ өнер көрсететін үлкен құрмет пен ақиқат өз халқының даңқын түпнұсқа тілінде басып алды. Ашуғ өнер өнер болып табылады. Ол өзіне бірнеше түрін өнер үйлестіреді. Ашуғ кіреді, ол биші, актер ретінде бейнесі, ол әнді атқарушы атқарушы биі. 2009 жылы Әзірбайжан өнер қосулы Ашуғ ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне.

 

Список использованной литературы:

  1. Ахундов С. Ашуги. Республиканский Дом Народного Творчества Министерства Культуры Азербайджанской ССР. Баку, 1957. стр. 4.
  2. Бюльбюль. Избранные статьи и доклады. Ашугское искусство как вид синкретического искусства. Издательство «Эльм». Баку, 1968, стр. 270.
  3. Велиев В. Азербайджанский фольклор. Учебник для высших учебных заведений. Издательство «Маариф», Баку, 1985. стр. 146.
  4. Велиев В. Азербайджанский фольклор. Учебник для высших учебных заведений. Издательство «Маариф», Баку, 1985. стр. 149.
  5. Гасымлы М. Ашугское искусство «озан». Монография. Издательство «Угур», Баку, 2003. стр. 82.

[1] Гасымлы М. Ашугское искусство «озан». Монография. Издательство «Угур». Баку, 2003. стр. 82.

[2] Ахундов С. Ашуги. Республиканский Дом Народного Творчества Министерства Культуры Азербайджанской ССР. Баку, 1957. стр. 4.

[3]Велиев В. Азербайджанский фольклор. Учебник для высших учебных заведений. Издательство «Маариф», Баку, 1985. стр. 149.

[4] Велиев В. Азербайджанский фольклор. Учебник для высших учебных заведений. Издательство «Просвещение», Баку, 1985. стр. 146.

[5] Бюльбюль. Избранные статьи и доклады. Ашугское искусство как вид синкретического искусства. Издательство «Эльм». Баку, 1968, стр. 270.

[6] Теджнис – как музыкальный, так и поэтический жанр в ашугском искусстве.

[7] Мухеммес — как музыкальный, так и поэтический жанр в ашугском искусстве.

Amerikalı rəssam Şeyn Quffoqqun Bakıda Beynəlxalq rəsm sərgisi

Məşhur Amerika rəssamlarından biri Şeyn Quffoqqun əsərləri Los-Anceles şəhərindəki Hammer muzeyinin seçilmiş kolleksiyalarında, Duke adına müasir incəsənət universitetinin muzeyində, Kaliforniya ştatı Fresko incəsənət muzeyində və bir çox başqa muzeylərdə saxlanılır. Kaliforniya İncəsənət İnstitutununun məzunu, müasir abstraksionizm məktəbinin nümayəndəsi Şeyn Quffoqq yağlı boya, akvarel, quaş və pastel boyalarla kətan, kağız, habelə sink lövhələr üzərində təsvir edir. Şeyn öz əsərlərində XVI əsr rəssamlarının tətbiq etdiyi şirələmə texnikasına üstünlük verir.

ÖLÜMƏ MƏHKUMLAR

16832860_1394344110626767_477330880_o

İlhamə Qəsəbova

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,

Qızıl qələm mükafatçısı.

 

ÖLÜMƏ MƏHKUMLAR

Səhər açılmaq bilmirdi. Sanki saatın əqrəbləri dayanmışdı. Haradan başlayım, nədən sual verim? İlk sualım nə olacaq? Düşüncələr məni yormuşdu. Onlarla üz-üzə gəlmək, onları dinləmək bilirəm ki, ağır olacaq. Həm də çox ağır. Ancaq buna məcburam. Aylardı dinclik tapa bilmirəm. Suallar, qarşılaşacağım insanlar məni rahat buraxmır. İndi də səhərin açılmağını gözləsəm də səhər açılmaq bilmir ki, bilmir. Mənə elə gəlir ki, səhər açılsa hər şey həllini tapacaq.

İlk dediyim söz — mənə «o gecə»dən danışın oldu.

Çovğunlu-qarlı qış günləri göylərin qapılarını açaraq hər tərəfi ağ libasa bürümüşdü. Lopa-lopa yağan qar dənələri torpağa düşdükcə yer üzünü növrəstə gəlinə bənzədirdi. Uzaqdan görünən qarlı dağların əzəmətli bir az da qəmli görünüşü, əsirlər boyu çox müsibət­lərin şahidi olduğundan xəbər verirdi. Qulaq­ları batıran küləyin uğultusu sanki yaşanan faciənin acısını hər tərəfə yayaraq dil açıb ağı deyirdi. Qara bürünən təbiət göz oxşasa da qışın sərtliyi, qılınc kimi kəsən şaxtası dözülməz idi. Ucu-bucağı görünməyən sərhədsiz meşələrə, dağlara yağan qar, hər kəsin yaşadığı illərin sevincli-kədərli xatirələrini xatırladırdı. Səpələnən yumşaq qar dənəcikləri özü ilə təbiətdə qəribə sükut, hüzn və vahimə gətirmişdir.

O insanlarla üz-üzə dayanıb gözlərinin dərinliklərində oxudum ki, təbiətin bu gözəlliyi, çoxlarına sevinc bəxş etsə də artıq neçə il idi ki, qarlı-şaxtalı hava viran olan şəhərin sağ qalan sakinlərinə rahatlıq vermirmiş. Yaralar təzələnmişdi. Hər il yağan qar onlara yaşadıqları    faciəni, vahiməli gecənin həyəcanını təkrar yaşadırmış. Uzun illər keçməsinə baxmayaraq bu il yağan qar onlara 1992-ci ilin al-qana boyanmış qarlı qışını xatırladıb. O gecə. . Xocalı soyuq bir qış mənzərəsi ilə qarışdığı gecə.

Xocalıda döyüşən dörd müdafiə dəstəsi vardı. Onlardan sayca ən böyüyünə Azərbaycanın milli qəhrəmanı Tofiq Hüseynov rəhbərlik edirdi. Xocalı özünü müdafiə batalyonu adlanırdı. Əlli nəfərdən ibarət olan Xocalı polis bölməsinə isə Sabir Məmmədov, 3-cü müdafiə dəstəsinə isə Əlif Hacıyev, dördüncü müdafiə dəstəsinə Aqil Quliyev rəhbərlik edirdi. Bu hərbiçilərin köməkliyi ilə vertolyotlarla Bakıya, gediş-gəliş mümkün olurdu. Ancaq 1991-ci ildə noyabr ayının 1-dən fevralın 25-ə (1992) qədər 4 ay Xocalı tam mühasirə şəklində yaşadı. Bizim Bakı ilə əlaqəmiz vertolyotlarla, telefonla olurdu. Avtomobil yolu noyabr ayından artıq bağlanmışdı. Gediş-gəliş mümkün deyildi. Yalnız mülki vertolyotlarla Xocalıya ayda bir dəfə un gətirilirdi. Demək olar ki, başqa ərzaq məhsulları yox idi. Əhali çox acınacaqlı vəziyyətdə idi. Bu azmış kimi 1992-ci il yanvarın 18-dən Xocalının ətraf rayonlarla əlaqəsi kəsildi. Əhalinin vəziyyəti olduqca ağır, dözülməz idi. Yemək çatışmırdı. Qaz, işıq ermənilər tərəfindən partladılıb dağıdılmışdı. Dava-dərman, sarğı materialları ümumiyyətlə, demək olar ki, yox idi.

Xədicə dərindən köks ötürərək sudan bir qurtum alıb sözünə davam etdi. Gözündən süzülən yaş damcıları sinəsinə töküldüyündən tez-tez dəsmalla bərk-bərk gözünü elə silirdi ki, az qalırdı gözünü çıxartsın. O, Xocalı sakini idi. Xocalıdan danışmaq ona çox ağır idi. Qəhər boğsa da aram-aram sözə başladı. Yeddi ay idi ki, ermənilər Xocalının işığını kəsmişdilər. Xocalıya keçən yol Əskərandan keçirdi deyə, camaat gedib işığı da düzəldə bilmirdi. Yeddi ay lampa işığında yaşamışıq. Demək olar ki, ermənilər hər tərəfdən yolu kəsmişdilər. Ağdama keçmək mümkün deyildi. Getmək istəyəndə də Əskəran yolundan maşınları daşlayırdılar, sındırır­dılar. Camaatı yaralayırdılar. Şuşaya da getmək mümkün deyildi. Həmin yolu da Xankəndi yolundan daşlayırdılar. Bircə hava yolu qalırdı, ancaq ermənilər buna da imkan vermirdilər. Vertolyotlara havada atəş açırdılar. Bu hadisəyə qədər biz çox çətinliklər yaşamışıq. Ağır, dözülməz günlərimiz çox olub. Xədicə iki əli ilə üzünü qapayaraq hönkürüb ağladı.

Onun ağlamağına mane olmadım. Əksinə istədim ki, ürəyini boşaltsın. Çünki, bayaqdan bəri dolmuşdu.

Onlar Xocalının müqavimətini qıra bilməmişdilər, bilməzdilər də. Əgər 366-cı alayın tam gücündən, hərbi texnikasından və canlı qüvvəsindən istifadə etməsəydilər. Güclü bir moto-atıcı alayın texnikası ilə üz-üzə qalmışdılar. Bizimkilərdə olan silahlar yüngül atıcı silahlar idi. Avtomatlar, tapançalar, ov tüfəngləri, başqa adi silah-sursat idi. Xocalı bax, bu cür müdafiə olunurdu. Xalq əliyalın qalmışdı. Xocalı əhalisi qorxunc düşmənlərin əhatəsində çarpışırdı. Doğma torpağa keşik çəkənlər gecə-gündüz avtomatlarını sinələrinə sıxaraq soyuq səngərlərdə düşmən atəşlərinə atəşlə cavab versələr də qüvvələr bərabər deyildi. O vaxt adi bir avtomat, adi bir tapança da bizim üçün müdafiə, xilas yolu kimi görünürdü.

O gecə. 25 fevral — qara xəbərin yayıldığı gecə. Xocalıda insanları acımadan qırdılar. Camaatın qışqırtıları, fəryadları, imdad diləmələri “ay camaat kömək edin” – deyə hayqırtıları, “vicdanınız varsa gəlin kömək edin” kimi ifadələr qulaqlardan hələ də getmir. Havada vertolyotlar uçurdu. Onlar 366-cı alay, rus-erməni vertolyotları idi. Ruslarla ermənilər eyni qüvvə idilər.

Qaraqaya adlanan təpənin üstü son nöqtə idi, oradan o tərəfə getmək mümkün deyildi. Elə atırdılar ki, oradan salamat çıxmaq mümkün deyildi. Öldürdükləri adamları isə öz yollarından təmizləyirdilər.

Xədicənin danışa bilmədiyini görüb Yavər Əzimov sözə başladı. Ermənilər, 1905-ci ildə Xocalı əhalisini qırmışdılar. 1918-ci ildə isə Xocalı əhalisini ikinci dəfə işgəncə verib öldürüblər. Və buradan qaçan əhali gəlib Əskəranın yanından keçib, Qaraqaya deyilən yerə çatanda ermənilərin quldur dəstələri adamları tutub, onlara işgəncə verərək acımadan qız-gəlinləri saç-saça bağlayıb Qaraqaya deyilən qayadan, qayanın içinə tullayıblar. Qana susamış ermənilər 1905-1908-ci illərdə Qaraqaya deyilən yerdə Xocalı qadınlarının belinə qaynar samovar bağlayırdılar, sonra isə süngüdən keçirib Qarqar çayından atırdılar. O, vaxtlar da bu çayın daşan vaxtı olub. Bu bizə dərs olmayıb. Yenidən onlara inanmışıq. Yalan deməyiblər ki, «ilanın ağına da lənət, qarasına da». Bax, həmin hadisə yenidən 1992-ci il fevralın 25-də təkrar olundu.

Onları dinləmək mənə ağır olduğu qədər də vacib idi. Hiss edirdim ki, daha dözə bilmirəm. Lakin ürəyimdə tez-tez «bir az dözümlü olmalısan» deyə düşünürdüm. Özümü soyuqqanlı aparmağa çalışırdım ancaq alınmırdı. Göz yaşlarmı saxlaya bilmirdim. Əhməd Məmmədovun üzünə maddım-maddım baxmağımdan başa düşdü ki, onu dinləmək istəyirəm.

Həmin günü yığışıb ad günümü qeyd edirdik. Atam, qardaşlarım, qonşumuz, bizə yaxın olan əsgərlər də gəlmişdilər. Sevincimiz gözümüzdə qaldı. Xəbər gəldi ki, köməyə gəlin. Ermənilər hücuma keçiblər. Onlar getdilər. Evdə qonşular və qadınlar qaldı. Bir neçə saatdan sonra qardaşım və atam qayıtdı. Hazırlaşın çıxırıq deyə atam təlaş içində dedi.

Artıq ermənilər Xocalıya girirlər, meşə ilə çıxmalıyıq. Çölə çıxanda artıq gec idi, ermənilər çatmışdılar. İki ev bizdən o tərəfə evləri yandırırdılar. Atamgil ermənilərə atəş açmağa başladılar, patronlar qurtardı. Atam dedi ki, evdə oturaq, qapını bağlayaq, nə olar-olar. Belə də etdik. Başqa çıxış yolumuz yox idi. Ölümü diri-diri qarşılayırdıq. Ermənilər qapını təpiklə döyürdülər, atam sakitcə işarə etdi ki, qapını açmayın. Ölsək də bir yerdə ölək. Evimizə qumbara atdılar, qonşumuz vəfat etdi, qardaşım yandı. .anam yaralandı. Ermənilər bizi yığıb Əskərana gətirdilər. Kaş biz də sağ qalmayaydıq. O an ölənlərə bəxtəvərlik verirdik. Çünki canları qurtarmışdı deyə düşünürdük. Ermənilərin əlinə sağ keçməkdənsə ölmək yaxşı idi.

Onun gözləri doldu, danışa bilmədi. Əlləri əsə-əsə siqaret yandırdı. Bir-iki qurtum siqaret sümürüb sözünə davam etmək istədi. Nə qədər cəhd etdisə bacarmadı. Qəhər onu boğdu.

Mürvət Məmmədov əlini onun kürəyinə qoyaraq bizim də evin qapısını qırdılar, hamımızın əlimiz boynumuzun arxasında, ağzı üstə yerə uzandırdılar. Sonra qazı açıb bizi yandırmaqlarını əmr etdilər. Beş yaşlı balaca qardaşım vardı. Onu öldürmək istəyəndə yalvardı ki, “erməni dayı, qurban olum, öldürmə məni”. Anam yaylığın onların ayağının altına atdı ki, “bizi bu uşağa qurban elə, öldürmə onu”. Beş yaşlı qardaşımın yalvarışı nədənsə onları fikirlərindən daşındırdı. Bizi təpikləyə-təpikləyə çölə çıxartdılar, qonşumuzun meyitini sürüyərək apardılar. Onun qızıl dişləri görünürdü, ağzı açıq qalmışdı. Onlar bir birlərinə işarə edib hırtıldayaraq dedilər ki, dişlərin sonra sökərik. Bizi əsir götürdülər. Öz torpağımızda Əskəranda əsir idik. Hər gün bizə olmazın işgəncələrini verirdilər. Ruslar tez-tez gəlib, qızılları, pulları aparırdılar. Meyitlərin və əsirlərin üstündə nə var idisə hamısını yığıb verirdilər. Vay o günə ki, əsir düşənlərin ağzında qızıl dişi olardı onu diri-diri kəlbətinlə çıxardırdılar. O nalələr, bağırtılar hələ də qulaqlarımdan getmir.

Mən çox uşaq idim yanlarına çağırıb, nə isə dedilər, — deyə Əhməd də dilləndi. Ancaq mən başa düşmədim, başımla “ hə ” dedim. Bir də gördüm ki, əlimə atəş açdılar. Özümü itirdim. Sonradan mənə dedilər ki, sən demə onlar mənə deyirlərmiş ki, “ səni buraxsaq bizi öldürərsənmi?”. Mən də hə demişəm, başa düşməmişəm. Ona görə də, sağ əlimdən vurublar. Bu azmış kimi sonra əlimə qaynar çay da tökdülər.

Mürvət qardaşı Əhmədə baxıb gülümsəyərək amma sən də pis demədin ha. Gözlərinin içinə baxa-baxa «səni öldürərəm» dedin. Mürvətin bu zarafatı onların üzündə bir az gülüş yarada bildi.

Hər şey geridə qalsa da sızıltılar hələ də yaşayır deyə Əhməd qardaşına baxıb başını salladı.

Heç kim dinmirdi aralığa sükut dolmuşdu. Bu sükut heykələ döndü. Sanki tən ortada böyük bir «sükut heykəli» yarandı. Hamı fikirli idi. Hərə ürəyində o gecənin xatirələri ilə baş-başa idi. Daha sual verməyə çəkinirdim. Bundan da ağır cəzaların olduğunu bilirdim. Ancaq yaxşı ki, mənə sual verməyə ehtiyac qalmadı. Mürvət siqaretini tüstülədərək dilləndi: — Səhərə yaxın meşədən yaralıları, ağır vəziyyətdə olanları, don atmışların hamısını yığıb gətirdilər. Onları da biz olan otağa doldurdular. Otaq balaca olduğundan, artıq seçim etməyə başladılar. Cavan göyçək bacı-analarımıza nalayiq hərəkətlər eləməyə başladılar. Bu alçaq hərəkətləri onların doğmalarının yanında edirdilər. Heç kim də bu hərəkətləri götürmürdü. Yadımdadır ki, orda Müşfiq adlı oğlan vardı, onun yanında əl atdılar ki, gəlinlərin sırğalarını qulağından dartıb çıxardalar. Müşfiq müqavimət göstərmişdi, ermənin üzünə tüpürmüşdü. Onlar Müşfiqi çox pis günə qoydular, tanınmaz hala saldılar. Bunu bizim gözümüzün qabağında edirdilər ki, biz çəkinək, qorxaq. Sonra qadınlarımızın başına daha da pis oyunlar açdılar. Onlar bizim yanımızda narkotik qəbul edirdilər, tüstüsünü qadınların üzərinə üfürürdülər. Gülürdülər, həzz alırdılar. Bizi ələ salırdılar. Avtomatla divarlara vururdular, qığılcımlı qumlar üstümüzə tökülürdü. Qadınların fəryadını ömrüm boyu unuda bilmərəm. Kim səsini çıxardırdısa aparıb pis işgəncələr verirdilər: dişlərin çəkirdilər, qolların qapının arasında qoyub qırırdılar. Olmazın işgəncələrin verirdilər ki, o birilərinə dərs olsun.

Bayaqdan gözüm Valehdə qalmışdı. O heç dinmirdi. Başını aşağı salıb sakitcə danışanları dinləyirdi. Gözləri hey dolub boşalırdı. Dodağının titrəməsi gözümdən yayınmadı. Üzümü ona tutub sizin bizə danışmaq istədikləriniz yoxdurmu? — dedim.

Var bala, var deyə ağır-ağır dilləndi. Mən camaatı çaydan keçirdim, amma öz həyat yoldaşımı xilas edə bilmədim. Erməni gülləsi həyat yoldaşıma dəydi. Bir müddət onun yanında oturdum, ayaqlarım getmirdi. Camaat mənə yalvarırdı ki, qalmayım. Amma həyat yoldaşımdan ayrılmaq istəmirdim, onunla haqq dünyasına qovuşmaq istəyirdim. Qaraqayaya cəmi 300-400 metr qalmışdı, sonra Ağdamın Şelli kəndi idi. Hər yeri duman içində görürdüm. Bu zaman erməni əsgəri mənə “dayan” dedi. Ölüm mənim məqsədim idi və onun üzərinə yeridim. Qismətdən Ermənin avtomatının darağında güllə qalmamışdı. Mən onun üzərinə yeriyəndə arxaya çəkilib darağı dəyişmək istədi. Onu yerə yıxıb vurmağa başladım və bu zaman məni arxadan avtomatın qundağı ilə vurdular. Huşumu itirdim. Əsirlikdə ilk gün məni o qədər döydülər ki, artıq yaşamaq haqqında düşünmürdüm. Bizi qıfıllı bir yerə saldılar. Bir-iki saat orada qalandan sonra bir neçə nəfər cavanı seçib apardılar. Məni dairəyə aldılar. Qəflətən stol qılçaları ilə başladılar döyməyə, o qədər döyüblər ki, huşum gedib və gözümü açanda özümü kamerada gördüm. Nə qədər etdim bədənimi tərpədə bilmədim. Hər gün gəlib kamerada bizi huşumuzu itirənədək döyürdülər. Adımızı “ölümə məhkumlar” qoymuşdular. Bir gün də bizi o qədər döydülər, ölmüş bilib gətirib üst-üstə yığdılar.

Qadınların dırnaqların çıxartmışdılar. Biz girovluqdan qaytarılanda heç bir qadının ayağında ayaqqabı yox idi. Qarda, çovğunda onlar ayaqyalın donurdular. Çoxunun ayağı donmuşdu, yeriyə bilmirdilər. Bizim özümüzün qabağında erməni dığaları qızlarımıza təcavüz edirdilər. Bundan ağır cəza yox idi bizim üçün.

Mehdi ayağa qalxaraq pəncərəyə yaxınlaşıb bayıra baxdı. İndi təbiət sakitləşib. Daha fırtına qoparmır, — dedi. Elə bil o vaxt təbiət də bizə rəhm etmirdi. Biz bir həftə meşədə qarlı havada yol gəldik. Aclığa tab gətirə bilmirdik. Onlar bizi girov götürdülər, çox əziyyət verdilər. Qaranlıq bir yerə apardılar. Babamı iki erməni döydü, gözlərimizin qarşısında ağlasığmaz zülmlər verirdilər.

Sənubər onun sözünə qüvvət verərək: biz meşədən keçib Ağdam tərəfə qaçarkən pusquya düşdük. Orda saysız-hesabsız cəsədlər gördüm. Anamı gözümün qabağında güllələdilər, qızlarım Sevinc və Hicran yaralandı. Mənim özümə də güllə dəydi. Cavan qadınlar və uşaqlar qarın içində çırpınaraq can ver. .  Sənubər sözünü tamamlaya bilmədi, onun gözləri doldu. Canan ona təsəlli verərək: Mənim də oğlumu güllələdilər. Körpəmin on altı yaşı vardı. İki əkiz uşağı olan iyirmi üç yaşlı qızımı və on səkkiz yaşlı hamilə olan o biri qızımı girov götürdülər. Bəs onda mən nə edim? İnanın yaşamaq mənə haramdır. Canan balaları üçün dil deyib ağlayırdı. Ona su verib bir təhər sakitləşdirdilər.

Səriyyə əli ilə gözünün yaşını silərək bizi erməni qəbiristanlığına gətirdilər. Dörd nəfər cavan məshəti türkünün, üç nəfər də azərbaycanlının bir erməni yaraqlısının qəbrinin üstündə başlarını bədənlərindən ayırdılar. Gözümüz nələr görmədi ki. Qansızlar uşaqlara valideynlərinin gözləri qabağında işgəncə verib öldürdülər. Dözülməz idi. Hərdən düşünürəm ki, biz yəqin insan deyilik, daşdan yaranmışıq ki, elə dəhşətlərə dözə bilmişik. Cəsədləri buldozerlərlə kürüyüb dərəyə tökdülər. Əyinlərində milli ordunun forması olan iki azərbaycanlının gözlərini vintaçanla oydular. Hər gün ancaq bir şey düşünürəm tez ölsəydim balalarıma qovuşardım. Allah onu da mənə çox görür. Daha bacarmıram. Şahin əsəbləri gərilmiş halda bacarmalıyıq, dözməliyik, qisasımızı alana qədər dözməliyik, — deyə bağırırdı.

Bir an düşündüm ki, mən nahaq bunların yaralarını təzələdim. Qaysaq bağlamış yaralarının közünü qopardım.

Şahin yenə uca səslə Naxçıvanik kəndi (Xocalı) yaxınlığında səksənə yaxın meyit gördüm. Meyitlər qorxulu vəziyyətə salınmışdı, başları kəsilmişdi. Polis mayoru Əlif Hacıyev, yaxın qohumları Səlimov Fəxrəddin, Səlimov Mikayıl da qətlə yetirilənlər arasında idi. Adam meyitlərə baxanda dəli olurdu. Bu müharibə deyildi! Tüpürüm belə müharibəyə. Bizim yiyəmiz yox idi. Yazıq millət qırıldı, təhqir oldu. .alçaldı.

Zaman yaralarımızı sağaltmadı qardaş, deyə Cəlil ayağa qalxdı. Ermənilər gözümün qarşısında həyat yoldaşım Firuzəni, oğlum Muğanı, qızım Simuzəri və gəlinim Südabəni güllələdilər. Döz deyənlərdən soruşmaq istəyirəm necə dözüm? Yol göstərin necə dözüm axı?

İlahi, mən nə böyük səhv etdim. Bunların vahiməli, faciəli gecələrini geri qaytardım! Həmin günü onlara sanki yenidən yaşatdım. Bu insanların gözünün içinə baxmağa cəsarətim çatmır. Özümü günahkar sayıram. Bilirəm ki, günahkar mən deyiləm. Ancaq yenə də biz günahkarıq bunların qarşısında illərdi əlimizdən bir şey gəlmir. Kübra da aram-aram dərdini anlatmağa başladı: — Kətik meşəsinə girəndə ermənilərin mühasirəsinə düşdük, həyat yoldaşımı və oğlumu gözlərimin önündə güllələdilər. Heç kimə-qocalara, qadınlara, uşaqlara, hətta südəmər körpələrə belə rəhm etmirdilər. Çox adamı qapıları bağlayıb, öz evlərinin içindəcə yandırırdılar. O, dəhşətli gecədə diri-diri yandırılmış insan ətinin dəhşətli iyi hələdə burnumdan getməyib. Ömrümün sonuna qədər ət yemərəm. Qızların, gəlinlərin qarnını deşir, süngüləyir, qocaların, cavanları gözlərini çıxardır, dərisini soyurdular. O iki əlini göyə qaldıraraq Allah bu qanı niyə yerdə qoyursan? Niyə günahsız körpələri süngüyə keçirən murdarlara görk etmirsən? Balamı istəyirəm, bircə dəfə balamı qoxulamaq istəyirəm.

Mən də sən dərdliyəm, ay Kübra, — deyə Xəzangül onun səsinə səs verdi. Ailəmi bütünlüklə girov götürdülər. Ermənilər anamı, yeddi yaşlı bacımı və xalamı güllələyib, atamı isə benzin tökərək yandırdılar. Tarix hələ belə vəhşilik, belə dəhşət görməmişdi. Bunları dillə demək mümkün deyil. Bütün bunları edərkən heç çəkinmirdilər, rəhm eləmirdilər. Axı bu insanlar onlara nə eləmişdi?! Onların günahı nə idi ki, öz yurd-yuvasından didərgin düşmüşdülər ?! Kübra-Gözümüz nələr gördü Allah! Ermənilər bizi girov götürən kimi yanımdakı altı nəfəri yerindəcə güllələdilər. Allah amansız işgəncələrlə bizə necə əzab yaşatdılar. Meyitlərin qulaqlarını və digər orqanlarını kəsirdilər, gözlərini çıxardırdılar, hissələrə bölürdülər, bu vəhşilikləri gözlərimiz önündə edirdilər. Bizə olmazın əzabını verdilər. Səidə bayaqdan bəri deyilənləri yalnız başı ilə təsdiqləyirdi. Qəfil xırıltılı səslə biz də on iki nəfər girov götürüldük. Mənim də dərdim çox ağırdır. Ermənilər qızım Nəzakəti, Tapdığı, Səadəti, İradəni işgəncə ilə öldürdülər. Səidə bundan artıq söz deyə bilmədi. Nəmli gözlərimlə onların solğun, yorğun bənizlərinə göz gəzdirdim. Hamısı illərin yorğunu, illərin vaxtsız qocalmışları idilər. Saçları bəyaz qar kimi idi. Heç biri ağarmış saçlarına xına yaxmamışdılar. Görünür bir ömür boyu yas içində qalıblar. Təkcə gözlərində qığılcım alov vardı. Danışdıqca nifrət püskürürdü ağızlarından. İlqar boğunuq səslə Ermənilər Qaradağlını tutandan sonra əsir və girov götürdükləri kənd sakinlərindən 33 nəfərini öldürdülər. Sonra öldürdükləri qadın və uşaqların cəsədlərini kənd yaxınlığındakı Bəylik bağı adlanan yerdə «silos» quyusuna töküb, üzərini torpaqladılar. Ermənilər kənd sakinlərini güllələyir, hələ ölməmiş adamları isə quyuya doldururdular. Kənd qan gölünə dönmüşdü. Mənimlə birlikdə yüzdən artıq Qaradağlı girov götürülmüşdü. Yolda bizə dəhşətli işgəncələr verdilər. Gözümüzün qabağında iki nəfərin başını toxmaqla yararaq, onları əzabla öldürdülər. Bizi əvvəlcə Lingin kəndinə gətirdilər. Orada üç nəfəri, Malıbəylidə isə on iki nəfəri güllələdilər. Malıbəylidə hamını maşınlardan töküb, piyada Xankəndinə qədər apardılar. Yol boyu bizi təhqir edirdilər. Xankəndində yerləşən həbsxanada səkkiz Qaradağlı sakini acından ölmüşdü. Bizə Allahın bir qurtum suyunu vermirdilər. Günlərlə susuz qalırdıq. İnsan necə qəddar olarmış? Axı onlar bizdən nə pislik görmüşdülər? Biz niyə ölümə məhkum olmuşuq?

Mən onun sualına cavab verə bilmədim. İki əlimlə qulaqlarımı tutdum. Sözlər qulağımda təkrarlanırdı. Daha heç nə eşitmək istəmirdim. Bu eşitdiklərim məni həyatdan qopartmışdı. İndi özümü ölü kimi hiss edirəm.

“Qafqaz Albaniyasının Yaloylutəpə tipli qabı”

“Bir eksponatın tarixi” layihəsi. Azərbaycan Xalça Muzeyinin kolleksiyasında saxlanan ən qədim və nadir eksponatlardan biri, “Qafqaz Albaniyasının Yaloylutəpə tipli qabı”. AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Qoşqar Qoşqarlının  “Qafqaz Albaniyasının Yaloylutəpə tipli qabı” mövzusunda mühazirəsi.

Qoşqar Oruc oğlu Qoşqarlı

 11
Anadan olduğu yer Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhəri
Təvəllüdü 15.09.1949
Bitirdiyi ali təhsil müəssisəsi Bakı Dövlət Universiteti, tarix fakultəsi
Elmi dərəcəsi Tarix üzrə fəlsəfə doktoru
Namizədlik (PhD) dissertasiyasının mövzusu:

ixtisas şifri

ixtisasın adı

mövzunun ad

07.00.06

Arxeologiya

“Antik və ilk orta əsrlərdə Azərbaycan torevtikası”

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı

xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı

beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı

89

38

 

 

12

Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı
Kadr hazırlığı:

fəlsəfə doktorlarının sayı

 

3

Əsas elmi nailiyyətləri “Azərbaycan Böyük İpək Yolu sistemində” probleminin araşdırılması; Azərbaycanın antic dövr qəbir abidələrinin tədqiqi; Orta əsr Şabran şəhərində arxeoloji qazıntıların aparılması; Yeni tikinti sahələrində aşkar edilmiş arxeoloji abidələrin öyrənilməsi
Elmi əsərlərinin adları Kitablar:

”Античная и раннесредневековая торевтика Азербайджана” (Баку 1985)

“Типология погребальных памятников античного периода Азербайджана” (Баку 2012)

”Свод археологических памятников северо-восточного Азербайджана” (Баку, 1991, в соавторстве).

“Borsunlu kurqanı (Bakı, 2003, müştərək)

Respublika, beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü  YUNESKO yanında Muzeylər Birliyi Təşkilatı (İCOM)
Pedaqoji fəaliyyəti Bir sıra ali məktəblərdə “Azərbaycan tarixi” fənninin tədrisi
Əsas iş yeri AMEA, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu.
Vəzifəsi Şöbə müdiri
Mobil tel. (+994 50) 303 08 81
E-mail kkoshkarly@yahoo.com

“İgor Polku Destanı”nda Türkizmler

14022266_1072005382875893_8006460675341297656_n

Sahıba KHALAFOVA

«Tanış Olalım» dergisinin  //tanisolaq.wordpress.com/  Türkiye Cumhuriyeti’nde muhabiri

“İgor Polku Destanı”nda Türkizmler

ÖZ

Her milletin kendine özgü kültürü, medeniyeti, tarih ve edebiyatı olduğu gibi yaşadığı komşu halklarla siyasi ve medeni ilişkilerden doğan ortaklı edebiyat örnekleri de vardır. Asırlarca milletlerin birbiriyle kültür alışverişinde bulunması, yaranan eserlerin mevzu dairesinin genişlenmesine ve benzerliklerin oluşmasına neden olmuştur. Tarih boyunca zengin irse sahip Türk kavimlerinden olan Kıpçaklar’ın Batı’ya yürüyüşü Batı halklarının hem siyasi, hem de medeni hayatında olumlu yönde birçok değişikliklere neden oldu. Bu değişiklikler kültür alışverişinde bulunan göçebe halkla (Kıpçak Türk toplumu) yerli Batı halklarının edebi irsinde de ortak medeniyet numuneleri, edebi örnekler şeklinde bulunmaktadır. Tarihin gizli sayfalarında donup kalan, orijinalliğini kaybeden bu gibi bazı eserler ortak edebiyat numunesi gibi araştırılıp öğrenilmektedir.

Eski geleneklere dayanan ve Türk bedii edebi düşünce tarzına yakın olan bu gibi eserlere örnek olarak “İgor Polku Destanı”nı gösterebiliriz. Destan XII yüzyıla ait olup Kıpçak Kuman Türkleri ile Rus Knezliklerinin 1103-1185 yılları arasındaki savaşlarını anlatıyor. Kuzey Karadeniz bozkırlarında yaşayan Kuman-Kıpçaklar ile bu coğrafyada hâkimiyeti ele almaya çalışan ve kuvvetli bir devlet olma yolunda ilerleyen Ruslar uzun süre komşuluk münasebeti içerisinde yaşamışlardır. Ruslar kendileri için en amansız düşman olarak gördükleri Kumanlarla hem dost kalmaya çalışmış, diğer yandan da bu kavme karşı ellerindeki bütün imkânları seferber etmişlerdir. Dost kalma sebepleri ise aralarındaki iç çekişmelerde daima onların yardımına müracaat etmiş olmalarıdır. İşte İgor Destanı bu süreçte ortaya çıkar ve millî Rus edebiyatının ilk örneği olarak kabul edilir.

“İgor Polku Destanı” hem İslav-Rus halkı, hem de Türk halkı için kıymetli bir abidedir. Burada çok sayıda Türk kelimesi olduğu ilk manasında kalmış, anlamlarını ve şeklini değişmemiştir. Göze çarpmayan gizli Türkizmler XII asır İslav diyalektine dayanarak yaratılmış Destan’ın gerçekten eski olduğunu ispat eden güçlü bir delildir. Destanın orijinalliği konusunda Rusya’da oldukça ilmî tartışmalar yaşanmıştır. Ancak, destanın Kumanlar için de önemi vardır. Bazı Türkolog ve yazarlar Destanın Türk edebi irsi olan “Şan kızı” destanıyla da benzerliklerini ortaya koymuşlardır. Destanın tarihi konusu oldukça sırlı ve karanlıktır. Bazı araştırmacıların fikrine göre Destan XII yüzyılın, bazılarının kanaatince ise destan XVI-XVIII yüzyılların mahsulüdür. Her koşulda Destan’ın dilindeki Türkizmler onun ne kadar eskilere dayandığını ve Türklere ilişkin (Türk kavimleriyle komşuluk ortamında) yarandığını ortaya koymaktadır. Destan’ın orijinal şekli bilim dünyasına hala gizli kalsa da bugün ilimde Musin-Puşkin neşrinden ve II Katerina için kopya edilmiş nüshadan istifade ediliyor.

Anahtar kelimeler: İgor Polku Destanı, Kıpçaklar, Türkizmler

Kadim Rus edebiyatının en önemli eserlerinden olan “İgor Polku destanı”nın meydana gelmesinde ve metnin tam gelişmesinde Türkizmler ve Türkçe öğeler büyük role sahiptirler. Şöyle ki Kıpçakçadan ve Oğuzcadan “Destan”ın diline geçen Türkizmlerle yanaşı, aynı zamanda eserin tarzı, resimler, lakaplar, karşılaştırmalar, benzetmelerin analogları da bazı Türk halklarının folklorunda karşımıza çıkmaktadır. Metne nüfus etmiş türkizmler hem anlam olarak, hem de şekil olarak orijinalliğini, ilkin versiyonunu kaybetmemiş, kolaylıkla berpa ediliyor.

XX yüzyılın 70-80 yıllarında “Destan”ın Türkçeden çevirme olduğu iddiası ortaya çıktı. Bu fikrin sahibi O.Süleymenov ve dolayı yolla N.Baskakov oldu. Destanın günümüze kadar bizim için sırlı kalan yanlarının cevapları olan bir çok Türk yazıları asırlar önceden kaybolmuş veya yokedilmiştir. Örneğin, araştırmacı D.Lihaçov’un “Destanın yazarını araştırıp öğrenmek neye gerektir” ifadesi eserin Türk edebiyatı ile bağlantılı olduğunu göstermektedir. Meçhul olan bir şeyi benimsemek, sahiplenmek daha kolaydır. Ayrıca Destanın “Şan kızı” eseri ile benzerlikleri de vardır. Bazı sahnelerin, olayların tekrarı, eserin Türk yazarının “Şan kızı”ndan etkilendiğini gösteriyor.

1792 yılında A.İ.Musin-Puşkin isimli Mukaddes Kilisenin Baş Papazı XVI yüzyıla ait bir mecmua ele geçiriyor. Mecmuada “İgor Polku” destanı da yer alıyordu. Fakat Moskova”da Musin-Puşkinin evinde çıkan büyük yangında onun kütüphanesi de küle dönüyor. Ve elde olan destanın son nüshası da (belki de orijinal nüshaymış) böylece karanlıklarda kayboluyor. Destanın Musin-Puşkinde olan nüshasının sayısı yangından önce çoğaltılmıştır. Fakat bu nüshalar gerçek destanın mı nüshasıdır? Soru basit, fakat cevap yok. Bazı bilim adamları eserin araştırılmasına gerek duymadan kadim rus edebiyat örneklerinden biri olarak değerlendiriyorsa, bazıları da elde olan nüshaların sahte olduğunu ileri sürüp, eserin tarihe dayanarak gösterilen delillerle Katerina”nın yürüttüğü siyasetine bir esas kazandırdığı fikrini ileri sürüyorlar. Ünlü bilim adamı Oljas Süleyman eserin en az iki zaman dilimine XII-XVI yüzyıla ait olduğunu yazıyor: “Bana öyle geliyor ki hiç değilse bir hadiseyi olduğu gibi kabul etmek lazımdır. İgor Destanı en azından iki zaman diliminin XII veya XVI asrın mahsulü, edebi abidesidir” (O.Süleyman, 1992, s.23). Eserin diline gelince, destan müntensih tarafından çoğaltılırken çağdaş okucuya aydın olsun diye zamanın tarih sayfalarına karışmış, arkayikleşmiş türkizmleri kendi diline-Rusçaya çevirmeyi kendince maksadauygun görmüştür. Fakat bazı yerlerde manasını anlamadığı türkizmlerin karşılığını yanlış kelimelerle ifade etmiştir. Bununla da destana bir Rus hristiyan havası katmaya çalışmıştır.

Eserde karşılaştığımız Türkizmler Moğol dönemi öncesi Türkçe kelimeler olduğu Araştırmacılar ve Türkologlar tarafından kabul edilmektedir. Eserin fonetik ve gramer yapısındaki benzerlik ise Bulgarcada olan bazı fonetik çalarların Türk halklarının büyük göçü zamanı Oğuz-Kıpçak dillerinden Bulgarcaya geçmesi ile izah ediliyor. Rus prenslerinin güçlü akrabalık kombinasyonu bir taraftan göçebe aristokrat ailelerin, diğer taraftan da halkların manevi kültürünün karşılıklı nüfuz ve zenginleştirmesini gerektirdi. Destanın bize belli olmayan yazarının Türk dünyası ile tanışlığı, muhteşem ve destansı görüntüler sadece, Türkçe konuşan halklarla doğrudan iletişimle izah edilebilir.

Türk folklor unsurları ile onun mitoloji, poetika, deneyim totemik temsilcilikleri şiir-destan boyunca izlenebilir. Destanın yazarı doğa olaylarını gözlemleyerek Kıpçak-Poloves izlenimi ile yol çizmiş ve bunları şiire aktarırken Poloves kelimelerinin izi ile gitmiştir: quman- “gu”-kuğu rusça karşılığı «лебедь», “man”-obje adı oluşturan ektir ve rusça karşılığı –анин ekidir, yani — «лебедянин». Göründüğü gibi eserde olaylara bazen Türk mantığı ile de yaklaşımlar olmuştur. Başka bir örnekte görüyoruz ki yazar, farklı farklı renklerin yerine Türkçede umumileşmiş Kök-Gök (gök yüzü ve mavi renk) kelimelerini kullanmıştır. Eğer Rus şiirsel geleneğinde mavi Don, mavi deniz, gri sis, yeşil şarap, mor yıldırım epitetleri kullanılıyorsa, Poloves ve yazar için bu sadece mavi-gök rengi ile tasvir ediloyor: mavi Don, mavi deniz, mavi sis, mavi şarap, mavi yıldırım. Destanın özelliği Türk destan geleneğini, özellikle de Altay, Poloves destanlarını hatırlatıyor. Ayrıca destanda isimleri geçen hayvan ve kuş totemlerinin hepsi aynı sayıda Kadim Kıpçak-Poloves ve Oğuz kahramanlık destanlarında da hatırlanmaktadır. Örneğin, Şahin 12, kurt 9, kuğu 5, bir boğa 4 ve karga 4 kere tekrarlanıyor.

Destanda Türk unsurları zengin ve çeşitlidir. Örneğin, ırmak adı-Sula, Şehir adı-Tmutorokanya, yer ismi- yarugı, kuş ismi- kreçet, gogol, kovıl, toprak ve kabile ismi-Hinovi, tlkovinı, ovarskıya, ugorskıi, mogutı, tatranı, şelbirı, revugı, olberı, şahıs adları– şarokan, konçak, gza/gzak, kobyak, ovlur/vlur, mit isimleri-veles, bayan, div, blvan, sosyal açıdan- kagan, bılya, boyarin, saltan, çaga, koşey, harp leksikonunda- sablya, haralug, horugv, çolka, şereşir, telega, ortma, yaponçiça, jemçuk, nogata, kotora bosıy, bagryanıy. Bazı araştırmacılar (dilci olmayanlar) bu ifadelerin: Kayala, Tmutorokanya, gogol, veles, bayan, konçak, gza, tlkovin, haralug, kotora, bagryanıy Türkçedeki kelimelerle sadece şekil benzerliği taşıdığını söylemektedirler.

Kayala- Ünlü bilim adamı M.Karamzin bu ismin bozkırlarda nehir ismi olduğunu söylüyor. Araştırmacıların varsayımlarına göre bu kelime “gaja-kaya” sözü ve “–ly” ekinden oluşmuştur: gajaly-kayalık. Türk semantikasına nazaran kayalıklar sadece kıyılarda olabilir, nehirde değil. Fakat Oğuz-Kıpçak kelimesi olan “goya~guya+ly= goyaly” (otlag) veya “gyjay” birleşimi şeklindedir.

Do kur Tmutorokanya- Metnin aslında bu kelime “kurt gece ile Kiyevden Tmutorokanya kapısına kadar indi” şeklindedir. Fakat sonradan çevrildiğinde “Kiyev”den Tmutoronka”ya kadar horozlar” şeklinde çevrilmiştir. Çevirmen burada görünür mekanı değişmiş ama zamanı değişmemiştir. Türkçede “kura- kapı, duvar” demektir. “Kura” kelimesi “gur-mag” yani “kurmak, yapmak” fiilinden türemiştir. Fiilden de “guruş” ismi türemiştir. Ismin hal ekini alarak metinde işlenmiştir.

Gogol- “sığ dalış, ördek, martı kaya, kar kaz” demektir. Kelimenin ilkin şekli, kökü “kök~gök~göök”, çuvaşçada “kayak” olmuştur. “Göök+ül” eki ile birlikte “göögül-mavimsi, grimsi” anlamlarını ifade ediyor.

Veles- Tanrı adı olarak metinde geçiyor. Kelimenin etimolojisine dayanırsak sözün bulgar ve çuvaşcadaki “vılah”- hayvancılık, meslek bildiren “-ı” ekinden oluştuğunu görürüz: Vılahsı- Hayvan tanrısı.

Boyan- (Velesin torunu)- XI yüzyıl şairi olan Boyan Velesin akrabası olarak eserde biliniyor. O 1301-1302 yıllarda Moğol kabilesinden olan Boyan Altın Orda hükümdarı için büyük bir tehlike oluyor. Eski türk inançlarına göre “Bayanay” yakutlarda av koruyucu ruhların ortak adıdır. “Payana” ise Altaylarda iyi ruhu, yüce tanrı Ülgen kulunu ifade ediyor. Sözün esası olan “Baj” kökü şamanizimde gizemleri, töreleri ve büyücülük isimlerini kısmen kapsıyor. Örneğin, Altaylarda “Bay-matır” – Erlikin oğlu, dünyayı yöneten efsanevi ruhtur. “Bay-kayıng” – şamanlarda büyülü huş ağacıdır. “Bay-kuş” – sihirli büyülerle bağlantılı kuştur. “Baylu söz” – yasaklanmış söz, “Baj-la-n” – yasak, mest anlamlarını taşıyordu. Slav dillerinde ise; Serb horvatça “bayati” – yalvarmak, “bayan” – muhteşem, peri, “bayka” – hikaye, Rusça “bait” – cadı, yalvarmak, Eski Rusçada “bayalnik, bayan” – cadı veya büyücü anlamlarını ifade ediyor. Bizans tarihçilerine göre, “Baj~paj~maj” kelime kökleri türk ve moğol dillerinde -“Boyana” – aniden insandan bir kurt veya başka bir hayvana dönüşebilen sihirdir.

Konçak- Poloves hükümdarının ismidir. İ.N.Berezin ve A.Gordlevski”nin fikrine göre, “Konçak-qandžyq~qančyq” – anlamı Türkçede “kötü kadın” demektir, diğer Poloves hanlarının isimleri ile yanyana işlendikte ise “köpek” anlamı taşıyordu. Korş”un fikrine esasen, “Konçak – qončaq~qoččaq”- cesur insan, kahraman demektir. Fakat bu kelime ne eski, ne de modern dillerde kalmıştır. Sözün başka bir etimolojisine göre “qončaq~qon” – bacağın bir kısmı, “+čaq ~ qončaq” – diz, bacağın katlanan kısmıdır (Türkçede “qonč”- çizmenin yukarısı). Daha bir etimolojide ise: “qol” – “el”+”čaq – qolčaq”- “posta bantları” anlamını taşıdığını görüyoruz.

Gza/Gzak – başka bir Poloves hükümdarının ismidir. Kelimenin etimolojisinin izahını ünlü Türkolog F.E.Korş vermiştir. “Gza/Gzak – xodža~xoža”; Farsça bu kelime “Sayın, Efendim” anlamlarını içeriyor. İ.N.Berezin ise kelimenin “gza”-qaz (kuş, gaz) kelimesinde yarandığını gösteriyor.

Tlkovin – Oğuz kabilelerinden olan “Tiver”lerin ismi olup anlamı “Tercüman” demektir. Oğuz dillerinden Türkmencede “til qaq” fiili=anlatmak, açıklamak, sinyal vermek anlamlarını ifade ediyor. Tlkovin kelimesinin kökünde de bu fiilin olduğu düşünülmektedir: “Til qaq+isim eki=til qay=yn” – tercüman, konuşmacı.

Karaluk (Xaraluk) – P.M.Melioransky, F.E.Korş ve K.Menges”in araştırmalarına esasen sözün etimolojisi “kara (siyah) + lyΥ (ek) = karaluy” “karanlık, siyah metal”” olarak izah edilmektedir.

Zeki Velidi, A.Zayonçkovsky nin izahlarına esasen; “Karaluk-karluk” — 5-9.yüzyıllarda yaşayan eski Türk kabilesi olan Karlukların ismidir.

S.A.Gedeonov ise “Karaluk – car (a)l = ing ~ ung” – karoline, “Frenk kralların ikinci hanedanının başlığı” olarak izah ediyor.

V.F.Rjiga: “Karaluk” – arapça-harap-“ölüm”+ “luq (luk)” eki= felaket, yıkıcı anlamıni ifade ediyor.

Sözün ilk fiilsel esası “qyr”= “mağlup”tur. Kelimeye “-ly” eki ilave edilerek “qyr=yl=uy” ölüm, yıkım anlamlı mastar şekli yaranıyor. Kelime Rusçaya “xırıluq-hırıluk” şeklinde aynı anlamda geçmiştir.

Kotora – destanda iki kere ismin vasıta halinde karşımıza çıkmaktadır; “Kotoroyu”. Kelimenin etimolojisi ile ilişkin öne sürülen fikirler çok çelişkindir. Kelimenin rusçada diğer kelimelerle birlikte iki temel şekli mevcuttur; “kotora, kotera”.

“Kotora ~ kotera” kelimesi Türkçede olan “köter=~baš köter”= merak etmek, asi (harfen çeviride baş kaldırmak) kelimesinden türemiştir. Türk fiil esası olan “köter=~kütӓr” kalkmak, “kötӓril~kütӓril”= asi, karşı gelmek, “köterilis~kütariliš”= isyan, ayaklanma, kavga anlamlarını içeren ve Tatarcada “kütӓrmӓ” şeklinde olan bu kelime Rusçada “kuterma” şeklinde kullanılmaktadır,

“Kotora (kotera)” kelimesi, “ö” ince sesini alarak kıpçak-poloves dilinden Kıpçak Bulgar diline (Tatar, başkırt) geçmiş, daha sonra da seslerin incelmesi ile ü sesini almıştır: kütӓr. Böylelikle, kelime Rus diline “Kavga, isyan” anlamlı “köter” kelimesinden geçmiş, “Codex Comanicus” eserinde “köterül=Coturul=köter=kötür”, Yeni Türk lehçelerinden Karakalpak, Kazak, Nogay Türkçesinde ise “köter=köterilis” (isyan), “baqyryq köter” (skandal) şeklinde yaşamaktadır.

Baqryanıy – eserde bu kelimeye ismin yalın halinde, kadın cinsinde ve “bagryanıy, bagrovıy” şekillerinde rastlıyoruz. “Bagrovıy”- koyu kırmızı, mavimsi, “Bagryanıy” — kırmızı ama temiz kırmızı, renk karışımı olmadan ifadeleri yerinde işlenmektedir. Sözün esası “bagr” kelimesinden türemiştir.

Kelimenin etimolojisi: “Bag (o)r” – “mor, mor kabuk” anlamı taşıyor ve sadece eklerle birlikte anlam taşımaktadır. Kelimenin kökünün Hint Avrupa dillerinden geldiği düşünülmektedir. Türkolog A.S.Lvov “bagrovıy” kelimesinin “ba”-övgü ve “gor” ekinden geldiğini söylemektedir. Bu kelime Codex Cumanicus”da “bayyr (bager)” şeklinde geçmektedir. Araştırmalara esasen, kelimenin Türkçedeki “bagyr~bayyr” (bakır kırmızı, karaciğer) sözüyle bağlantılı olduğu bilinmektedir. Destanın dilinde ise kelime Rusça “-ovıy” ekini kabul ederek “bagrovıy” şeklini almıştır.

Buytur – destanda kahraman kneze verilen mahlas. Yıllıklar bu knezin savaş kabilieti ve yiğitliğini hususi olarak kaydediyorlar. “İgor Destanında” da onun askeri kabiliyetlerine az yer ayrılmamıştır. Destan yazarı onu tesadüfen “buytur” diye adlandırmamıştır. Burdan yola çıkarak “batır/batur, bootur, bogatur, bogatır” sözünün etimolojisini çözmek mümkündür. “İgor Destanı” XIII. asırdan sonra geniş yayılmış bu terimin eski şeklinin bulunduğu yegane eserdir. X asrın kaynaklarında bu terimle karşılaşmıyoruz. O muhtemelen XI-XII. asırlarda Kıpçak muhitinde ortaya çıkmıştır. “buy-ture”- bey manasıyla Volga Türklerinin dol özelliklerini taşır.

…..İgor Jdet mila brata Vsevoloda.

İ reçe emu buytur Vsevolod………”

“Buy”, yani “vahşi”, “tur” ise “kel”. Böylelikle Vsevolod kendi gücüne ve yiğitliğine göre mecazi anlamda “Buytur” yahut “Kel” diye adlandırılır. Muhtemelen bu iki sözün birleşmesinden “bogatır” sözü türemiştir (O.Süleyman, 1992, s.47)

Bu halk etimolojisinin tipik örneğidir. “Buy” “Vahşi Kel”e çevrilmiştir. XVI. asır Müntensihi ve “Zadonşina”nın yazarı da bu terimi anlamamış ve onu yanlış yorumlamıştır.

Sonrakı araştırmacıların hiç biri “buytur”un sabit bileşme olduğunu görememişler. Müstensih destanının sonrakı yerlerinde kendi başına “buy” terimini suni karaşılaştırma yolu ile aldığı “ye-” sıfatıyla değiştirmiştir. Bu onun “buy” sıfatını nasıl yanlış anladığını gösterir. (“buy-buynıy”, “kızgın, coşkun” ise yarıy (aynı manada)) “yar” olmalıdır (O.Süleyman, 1992, s.47).

………yar` ture Vsevolode

Stoişi na borone.

………..kamo Tur poskoçyaşe…

………..tebe yar` Ture Vsavolode

1.Buyture Vsevolod

stoişi na boroni.

  1. Kamo buyture poskoçyaşe…
  2. Ot tebe, buyture Vsevolode

Fransız araştırmacısı Mazon hesaplıyor ki, “buytur” ve “yar tur” ifadeleri “İgor Destanı”nın XII. asırda değil, daha geç yazıldığına işaret eder. Yazar bu imajları Amerika ve Hindular hakkındaki romantik eserlerin etkisi altında yaratmıştır. Vsevolod`a verilmiş bu sıfat Hindu ünvanlarına benzer ve destan yazarının şaşırtıcı uydurmalarındandır. “Buy” ifadesi destanda bol bol kullanılır. İtiraf etmeliyiz ki, “buy tur” da “yar tur” da oldukça sahte bir “keşif”tir. Amerika seyahatlerine ait eserlerinde bu ifadeler daha yerinde görünür ve orta asır Rus poemasında göründüğü kadar garipsenmezdi. İyi bir araştırmacı bu bakımdan Hindu unvanlarına benzeyen bu adların XVIII.asırda ön planda olan iki edebi akımın etkisi ile yaratıldığını isbat edebilir. Bu kaynaklardan biri deniz korsanları, diğeri ise Amerika`ya seyahatler hakkındaki eserlerdir” (33, 66-67).

Atı buy – Svyatoslav Kiyevski İgoru üç defa “buy” gibi takdim eder. “Buy” Kiyev Rusyasında unvanlar arasına dahil olmuş ve Knez hiyerarşisinde herhangi bir dereceyi ifade etmiştir. Türk şivelerindeki “buy, biy, bay, bey, boy” varyantları hükmü ve nüfuzu olan şahıslarla beraber kullanılır.

… Atı buy Ryuriçe i Davide!

… Atı buy Romane ih i Mistislave!

Bu müracaat Türk dilinde “adı yüksek” diye tercüme edilir.

… Adı bey Rurik ve David!

… Adı bey Roman ve Mstislave!

“Atı buy” türkizmi sadeliği ve hoş ahengi sayesinde kalmıştır.

Osmomısl – Kazak destanında savaşta ve sevgide, zahmetde ve işte, katiplikte ve ilmlerde, kendi becerisi ile ad kazanmış yiğidi en yüksek manada tarif etmek isteyince onu “Sekiz Kırlı” diye isimlendirirler. Bu sıfat, çağdaş Rus diline harfen “Vosimlugolınıy” veya “Vos migrannıy” (Sekiz taraf) diye tercüme edilir.   Eski Rus diline ise “Osmomıslıy” veya daha kısa olarak “Osmomısl” diye çevrilebilirdi.

İnceleyelim: “Osm-sekiz (eski Rus ve eski Slavca) mıs-taraf (eski Rus ve eski Slavca), -lı- kısa sıfat eki (O.Süleyman, 1992, s.51).

Pripeşali/ prepişali — bitçiler. Türk dilinde ki “biç” kökünden gelmektedir: “rasuşasu”-sepelenmek, etrafa dağılmak, “uş” — uç sözündendir.

Stugra – “reka stugra” hudu struyu imeya, pojreşi çuji ruçıi strugı, rastrena kastu…” Musin-Puşkin`in tercümesi: “Reka stugna: pogubnımi struyami pojiraet çujie, ruç`i razbivaet strugi u kustov…” “Stugna deresi: O mahvedici akınlarıyla başka dereleri yutar ve döküldükleri deltadaki gemileri dağıtır”. Yıllar sonra cümle bu hale gelmiştir: “Stugna deresi: Onun kendi suyu azdır, başka dereleri ve gemileri yutar, döküldüğü yer civarında yayılır.” (O.Süleyman, 1992, s.53).

V.İ. Stelletski`nin tercümesi şöyledir: “Stugna deresi: Onun kendi suyu azdır, başka dereleri ve akınları yutar, döküldüğü yere doğru genişler.” İlk çağlarda “strugi” sözü “gemi” manasında anlaşıldığından “rostre na kustu” ifadesi “derenin döküldüğü yerdeki gemiler” şeklinde tercüme edilirdi. Fakat sonradan “struga” sözü “dere”nin sinonimi olduğu aşkarlanır ve yazılışta birbirinin yerine kullanılır. Çevirisi: “Stugna deresi su bakımından kesattır”.

Rostreno – fiilinin ilkin manası olan “tren” kökü metinde sadece bu kelimede kullanılmıştır. Bazı araştırmacılara göre “rostrena” kelimesinin anlamı “kaybetmek”tir. Fakat bu mana metne tamamen yabancıdır. Kazakcada “teren” sözü var. 1- derin, 2- muhtevalı. “Teren su” derin su, “Teren oy” derin fikir, “teren manalı söz” derin manalı söz. Fakat sözün “derin” manası ikinci derecelidir. Söz “ter” — “dermek, toplamak” kökünden türemiştir. “Teren” -fiili sıfatın geçmiş zamanındadır, harfi manada-derilmiş, toplanmış, çoğaltılmış demektir. Bu söz “hacimde büyütülmüş”, “genişletilmiş”, manalarını da ifade eder.

Tirin (tatar) dialekt forması muhtemelen İslavyan dilindeki inceleştirilmiş “şirina” (en) sözünden önce kullanılmıştır. Belki de “rasşirena” enlenmek sözünün eski forması “rostrena” olmuştur.

“İgor Destanı” kıymetli bir abidedir; burada çok sayıda Türk kelimesi kendi ilk manasında kalmıştır. Göze çarpmayan Türkizmler, XII. asır İslav diyalektine dayanarak yaratılmış “İgor Destanı”nın gerçekten eski olduğunu isbat eden çok inandırıcı bir delildir.

Gorazdo – Musin-Puşkin: “Kak bı kto hırt`, kak bı kto umen ni bıl` hot` bı pititsey letal, no suda Bojiya ne minet”, “Ne kadar hilekar, akıllı insan olsan, yine Tanrı`nın cezasından kaçamazsın.” Danili Zatoçkinin duaları`nda (XIII. asır) bu atasözü şöyledir: “Suda de boji ne umu, ni goraznu ni minuti ( ne akıllı, ne de sarsak, tanrı cezasından kurtulamaz.) Burada esrarlı “ptitsa gorazdo” bırakılmış. V.A. Jukovski ve P.P. Vyazemski bu ifadeyi “gorazdıy po ptutse” şeklinde okumayı teklif ediyorlardı, yani, kuş uçuşuna dayanarak fal açmayı bilen (O.Süleyman, 1992, s.55).

Hint-Avrupa halklarına ait horoz doğan güneşin tanrıçası, hayat ve dirilişin sembolü sayılırdı, yalnız güneş çıktığında yüksekten ötüyordu. Horozun adı halkların adına çevrilir, sureti de imparatorlukların arması olurdu. Horozu halılarda, el işlerinde tasvir ederlerdi. Onun tahta, bronz, altın suretleriyle mabedlerin, evlerin damı, süslenir, kabirlere sembolik mana olarak verilirdi. Sonraları horoz, başka bir tapınma nesnesiyle onun yeni sembolü olan haçla değiştirildi ve horoza zulum başladı. Slavyan hristiyalığın rehberleri horozla ilgili tartışmayı kendilerine bir utanç olarak görmüyorlardı. Verdikleri vaazlarda zavallı horozun başına lanetler yağdırır, Yunan dininin esas düşmanlarından biri gibi onu en dehşetli cezalarla tehdit ediyorlardı. Türkler horozun adını olduğu gibi korudular: Koraz, goraz, garuz, kuraz, koruz, horus, horuz vs. Muhtemelen İslavca şekilleri de çeşitliydi. Destanda güneş tanrısı- “Hors” olarak geçer, Düşünüyorum ki onun kuş olan “horos” ile alakası varmış.

Destanda gösterilen örneği müellif uydurmamıştır. Bu örnek asırlar boyunca kullanılmış olmalı. “Gorazdıy” (mahir, becerikli, usta, akıllı vs.) “Koraz”dan (goraz) hayli uzaklaşmıştır ve bu örneği veren şahıs. kafiyelenen sözler arasında doğrudan bir mana alakası olduğunu sezmeyebilir de.

SONUÇ

Sonunda kısa bir anlatımla şunu diyebiliriz ki eserde karşılaştığımız Türkizmler Moğol dönemi öncesi Türkçe kelimelerdir. Eserin fonetik ve gramer yapısındaki benzerlik ise Bulgarcada olan bazı fonetik çalarların Türk halklarının büyük göçü zamanı Oğuz-Kıpçak dillerinden Bulgarcaya geçmesi ile izah ediliyor. “İgor Polku Destanı” hem İslav-Rus halkı, hem de Türk halkı için kıymetli bir abidedir. Burada çok sayıda Türk kelimesi olduğu gibi ilk manasında kalmış, anlamlarını ve şeklini değişmemiştir. Destandaki Türkizmler XII asır İslav diyalektine dayanmaktadır. Bu tarih ve kelimeler destanın gerçekten de eski olduğunu ispat eden güçlü bir delildir. Fakat destanın orijinalliği konusunda Rusya’da oldukça ilmî tartışmalar yaşanmıştır. Destanın tarihi konusu oldukça sırlı ve karanlıktır. Bazı araştırmacıların fikrine göre Destan XII yüzyılın, bazılarının kanaatince ise destan XVI-XVIII yüzyılların mahsulüdür. Her koşulda Destan’ın dilindeki Türkizmler onun ne kadar eskilere dayandığını ve Türklere ilişkin (Türk kavimleriyle komşuluk ortamında) yarandığını ortaya koymaktadır. Destan’ın orijinal şekli bilim dünyasına hala gizli kalsa da bugün ilimde Musin-Puşkin neşrinden ve II Katerina için kopya edilmiş nüshadan istifade ediliyor.

Bizim burada incelediğimiz Kayala, Do kur Tmutorokanya, Gogol, Veles, Gorazdo, Boyan, Rostreno, Osmomısl, Pripeşali/prepişali, Stugra, Atı buy, Buytur gibi Türkizmler bu zamana kadar araştırılmış ve incelenmiş Türkizmlerin bir kısmıdır. Bugünün Türkolojisi dünküne göre daha ileride olduğu gibi yarının Türkolojisi de bugüne göre çok ilerleyecektir. Onun için de sunduğumuz bu bilgiler zaman geçtikçe yenileri ile avezlenecektir.

KAYNAKÇA

D.H.Lihaçev. İzuçenie “Slova o polku İgoreve” i vopros o yego podlinnosti, Moskova-Leningrad, 1962.

N.A.Baskakov. Slovo o polku İgoreve. Pamyatniki literaturnurı i iskusstva XI-XVII vekob. М., 1978. s. 59-68.

O.Süleyman. Az İ Ya, Türk Dünyası İstanbul Araştırmalar Vakfı, 1992.

N.Poppe-Mladşiy. O Tyurkskih Leksiçeskih Zaimstvovaniyah v “Slove o polku İgoreve” i “Zadonşine”. Slavonic and East European Review? 2001? Vol 72, N 2 P 201-211

"Momentous". Gənc istedad Nərmin Sadıqovanın fərdi sərgisi

«Momentous»

Fevralın 3-də «1969 Gallery» təsviri sənət qalereyasında gənc rəssam Nərmin Sadıqovanın «Momentous» adlı fərdi sərgisinin açılışı oldu. Azerbaijan Arts Council və Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə təşkil edilmiş sərgidə sənətkarın 50-dən çox əsəri nümayiş etdirildi.

Tədbirdə çıxış edən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının katibi, Azərbaycan xalq rəssamı professor Ağəli İbrahimov Nərmin  xanımın bir sıra əsərlərində duyulan fəlsəfi ruhu xüsusi qeyd etdi. Nərmin Sadıqovanın əsərlərinin kompozisiyası məkan və boyanın ecazkar uyğunluğu, sərt cizgilərin və işıqlı səthlərin heyrətamiz vəhdəti ilə fərqlənir. Sənətkarın yaratdığı personajlar arasında qadın obrazları məlahətli özünəməxsusluğu ilə tamaşaçını heyran edir. Kətanda ustalıqla Abşeron mənzərələrini canlandıran istedadlı rəssam insan xatirələrinin kövrək tellərinə toxunur, həzin nostalgiya duyğusu oyadır.

Azərbaycan Dillər Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmiş Nərmin Sadıqova hazırda Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının tələbəsidir. Uşaqlıqdan rəssamlığa marağı olan Nərmin xanım bir çox təsviri sənət sərgilərində, o cümlədən «Bakının işıqları», «Bakı 2015 Avropa oyunları», «Dekorativ sənət festivalı», «Xəmsə», «Gül bayramı» kimi mötəbər tədbirlərdə uğurla iştirak etmiş, onun əsərləri İtaliya, Latviya və digər ölkələrdə sərgilənmişdir.

«1969 Gallery» adı altında fəaliyyət göstərən sərgi salonuna “Səttar Bəhlulzadə. Qrafika” kitabının müəllifi, əməkdar mədəniyyət işçisi, rəssam Elçin Orucov rəhbərlik edir. Qalereyada mütəmadi təsviri sənət sərgiləri keçirilir.

Pərviz Rzaquliyev

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü

1894.İlk sutəmizləyici qurğunun işə salınması

0011894. İlk sutəmizləyici qurğunun işə salınması

Sənaye şəhərinə sahiblik edən çar administrasiyası belə vacib və həyat əhəmiyyətli məsələ ilə bağlı hərəkətə gəlmək fikrində deyildi. Duma isə 3 su kəməri, yəni orta əsrlərdən miras qalmış su təchizatı sistemi ilə kifayətlənməyi lazım bilirdi ki, yaxın su mənbələri və şəhər ətrafından çəkilmiş, nə vaxtsa su probleminin uğurla həll olunmasına səbəb olan bu sistem də heç vəchlə şəhər əhalisinin içməli suya olan tələbatını ödəmirdi.

Bu səbəbdən də 1859-cu ildə Şamaxının hərbi qubernatoru Qafqaz canişininə məruzə edir ki, Bakının quberniya şəhərinə çevrilməsi, əhalinin sıxlığı və digər səbəblər üzündən şəhərin xan dövründən qalan, artıq sıradan çıxmaqda olan yeganə su anbarının ümidinə qalmışdır.

1860-cı ildə Sisianova ucaldılmış bağın yanında yeni su anbarı tikildi. 1865-ci ildə su anbarında yenidənqurma işləri aparıldı.

Tezliklə Komendant bağı ətrafında (Əlağa Vahidin adını daşıyan park) daha bir su anbarı tikildi. 867-ci ildə isə daha iki su anbarı istifadəyə verildi (Каменный причал və Mari bağı olan ərazilərdə).

Yeni Qaydaların qüvvəyə minməsi ilə bağlı su təchizatı ilə bağlı bütün məsələlərin həlli şəhər özünüidarəetmə orqanının üzərinə düşdü.

1878-ci ildə Duma Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təklifi ilə şəhər su kəmərinin ən yaxşı layihəsini təqdim edən şəxs üçün 1000 rubl məbləğində mükafat ayırdı və müsabiqə elan etdi. Duma həmçinin bu problemlə bağlı bütün məsələlərin peşəkar həlli üçün mütəxəssislərdən ibarət xüsusi komissiya da yaratdı.

Amma problem kəskinləşirdi. Buna səbəb həm də XIX əsrin 80-ci illərində Bakı-Tiflis Zaqafqaziya dəmir yolunun istismara verilməsi idi. Sənaye şəhəri olan Bakı həm də iri nəqliyyat hərəkətinin həyata keçirildiyi şəhərə çevrilmişdi.

1893-cü ildə komissiyaya təqdim olunan 40 layihənin heç biri Duma tərəfindən təsdiq olunmadı. Həmin layihələrin həyata keçirilməsi üçün böyük məbləğdə pul vəsaiti tələb olunurdu ki, buna da imkan yox idi.

1892-ci ildən bəri başlayan və antisanitariyanın hökm sürməsi səbəbindən getdikcə şiddətlənən vəba epidemiyası isə şəhər əhli ilə yanaşı hakim dairələri də əməlli başlı çaşdırmışdı. Buna görə də yeganə çıxış yolu kimi «Bakı limanları birliyi» ilə müqavilə bağlandı: müqaviləyə əsasən duru (içməli) su verən (gündə 330 min vedrə) sutəmizləyicisinin tikintisi üçün.

1893-cü ildə Bakının su təchizatı tarixində dönüş yaratmış hadisə baş verir: əhali yalnız quyu suyu deyil, Kür və Volqadan gətirilmiş sudan da istifadə etmək imkanı əldə edirlər. 1894-cü ildənsə «məhsul»u baha olan sutəmizləyici tikilib istifadəyə verilir (hər su vedrəsi üçün 0,75 — 1 qəpik ödənilirdi). Bu səbəbdən də həmin illərin hesabatlarında « əhali əsasən quyu suyundan istifadə edirdi…» kimi məlumatlara rast gəlirik.

Dumanın xüsusi qərarı ilə şəhər əhalisinin kasıb təbəqəsinə duru su pulsuz verilməli idi, amma vedrələrlə yox…Həm də bundan ötrü şəhər idarəsinə müraciət edən vətəndaş onun kasıblığını təsdiq edən sənəd təqdim etməli idi. Bundan sonra ona talon verilirdi.

1898-ci ildə Bakı şəhər idarəsi «Aptur Koppel və şərikləri» (Артур Коппель со товарищи) ilə gündə 50 vedrə su verməyə qadir olan sutəmizləyicinin tikintisi ilə bağlı müqavilə bağlayır. Müqavilədə göstərilmişdi ki, bir vedrə suyun qiyməti 0,5 qəpikdən baha olmamalıdır. Bu yeni su qurğusu 1899-cu ilin avqustunda istifadəyə verildi.

Amma çəkilən xərclər özünü tam şəkildə doğrultmurdu: belə ki, sutəmizləyicilərin suyu aşağı keyfiyyətli idi və içməli su kimi istifadə oluna bilməzdi. Bu vəziyyət Bakının gəmiçiliklə məşğul olan sahibkarların sindikatı üçün əlverişli idi. Çünki onlar təkcə elə 1899-cu il ərzində hər ay Bakıya 850-1. 360 min vedrə su gətirməklə il ərzində 64-65 min rubl pul qazanmışdılar.

XIX əsrin sonlarından başlayaraq-təqribən 20 il ərzində şəhərin özünüidarəetmə orqanları tərəfindən su təchizatına 320 min rubldan artıq pul vəsaiti sərf edilsə də gözlənilən nəticə əldə edilməmişdi.

Maarifpərvər ziyalı, öz xalqını canından artıq sevən insan «həyatının bircə gününü belə özü üçün yaşamamış» Həsən bəy Məlikovun bu yolda atdığı addımlar təqdirəlayiqdir. Məhz onun aşağıdakı məzmunda etdiyi odlu çıxışından sonra bu sahədə irəliləyiş əldə edildi: «… Bakı şəhərinin içməli su problemi artıq bir onillik deyildir ki, müzakirə edilir, müxtəlif çıxışları dinləyirik. Hər 4 ilin əvvəlində məsələ müzakirə üçün «növbə» gözləyir, sonra müzakirə edilir, araşdırmalara, müxtəlif səfərlərə məlum məbləğ ayrılır və 4 il ərzində öz həllini tapmadığı üçün arxivləşdirilir və növbəti 4 il üçün yeni seçilmiş şəhər duması üzvlərinə «miras qalır» ki, yenidən bu işə pul vəsaiti ayrılsın».

1897-1902-ci illərdə şəhərə gətirilən Kür suyu yalnız gəmilərlə deyil, həm də dəmir yolu vasitəsilə çatdırılırdı.

1898-ci ildə Duma rezervuarın tikilməsi üçün 12 min rubl vəsait ayırır. Amma şəhərin texniki rezervuarı nəzərdə tutulduğu kimi daşdan deyil, betondan tikir ki, bu da 200 min vedrə su demək idi. Bu səbəbdən də o, ayrılan məbləğdən əlavə 5 200 rubl vəsait xərcləyir. Amma betondan inşa edilmiş rezervuar heç 50 min vedrəyə də «dözmür» və axıtmağa başlayır. Bundan sonra rezervuarın dəmirdən inşa edilməsinə qərar verilir.

1899-cu ili aprel ayında Duma qərara alır ki, Kür və Samurdan şəhərə suyun və ayrıca olacaq kanalizasiya sisteminin çəkilməsi üçün şəhər büdcəsindən 70 min rubl vəsait ayırır. Layihənin hazırlanması üçün komissiya xarici mütəxəssislərə müraciət etməyi qərara alır.

Frankfurtda su mənbələrinin kəşfiyyatı ilə məşğul olan, milliyyətcə ingilis V. V. Lindley bu təklifi qəbul edir və 1899-cu ildə dəvət alaraq Bakıya gəlir. Gərgin hidrogeoloji kəşfiyyat işləri aparan Lindley Bakı şəhər Dumasına təklif edir ki, Bakı su kəmərinin mənbəyi kimi Şollardan istifadə olunsun. Amma Duma bu təkliflə razılaşmır və Lindleyə sifariş edir ki, Kür və Samurdan çəkiləcək su kəmərinin layihəsini hazırlasın.

Apardığı tədqiqat işləri və araşdırmalar Lindleyi öz fikrində qalmağa vadar edir və o, 1901-ci ildə Dumada çıxış edərək «dediyini deyir».

Amma Duma yenə də bu varianta şübhə ilə yanaşdığı üçün 1902-ci ildə Qafqaz su müfəttişliyinə müraciət edir və xahiş edir ki, obyektiv rəyini bildirsin. Elə həmin ilin dekabr ayında Qafqaz mühəndis-hidravliklərin qurultayı keçirilir və Bakının su problemi ilə bağlı bu məsələ müzakirə edilir. Nəhayət, 1903-cü ilin noyabrında şəhər Duması Lindleylə müqavilə bağlayır: Şollar su kəmərinin layihəsinin hazırlanması barədə.

Şəhər Duması əlavə su mənbələrinin axtarılması üçün baş sındırırdı. «Tapıntı» isə Zuğulba mənbəyi oldu. Bu variant hələ 1881-ci ildə təklif olunmuşdu. Onun həyata keçirilməsi isə 1903-1904-cü illərə təsadüf etmiş oldu. Amma bu mənbə özünü tam şəkildə doğrultmurdu: kiçik imkanlara malik olması və aşağı keyfiyyətli suyun çıxması insanları qane etmir, tələblərə cavab vermirdi. Sutəmizləyicilərin gücünü artırandan sonra Zuğulba su kəmərinin istisna olaraq sənaye rayonlarını təmin etməsinə qərar verildi (1908).

1903-1904-cü illərdə şəhər idarəsi «Французское бурильное товарищество» (Fransız qazma birliyi) ilə 20-100 sajın dərinliyi olan 40 su quyusunun qazılması barədə müqavilə imzalayır. Müqavilənin şərtlərinə əsasən hər qazılmış sajının qiyməti 55 rubl miqdarında müəyyən edilmişdi. Ən önəmlisi isə bu idi ki, xarici şirkətlərin öz işini vicdanla yerinə yetirməsinə əmin olmaq üçün onlara nəzarət edən xüsusi komissiya yaradılmışdı. H. Məlikov (Zərdabi), M. A. Unanov, Hacınskiy və İ. B. Hacıyev həmin komissiyanın səlahiyyətli üzvləri idilər.

Artıq Lindley öz peşəkarlığını sübut etmişdi və Bakı şəhər rəhbərliyi onunla yeni-yeni iri həcmli layihələrin həyata keçirilməsini planlaşdırırdı. Amma Qubada kimyəvi-bakterioloji laboratoriyanın tikilməsi prosesi son dərəcə ləng gedirdi (1907-ci il ərzində cəmi 3 quyu).

Su qıtlığı şəhər rəhbərliyini düşünməyə, yeni yollar tapmağa vadar edirdi. 1908-ci ildə Duma «Suraxanı-Kür» gəmiçilik birliyi (Пароходное товарищество) ilə hər gün 50 vedrə Kür suyunun gətirilməsi barədə müqavilə imzalayır.

Əlbəttə, su kimi həyat əhəmiyyətli məsələnin həlli özünü gözlətməməli, təcili olaraq icra olunmalı idi və atılan addımlar insanları su qıtlığının törədə biləcəyi fəlakətlərdən qoruyurdu. Amma bütün bu görülən tədbirlər müvəqqəti, lokal xarakter daşımaqla problemin tam həllinə səbəb olmur və müəyyən mənada israfçılıqla müşayiət olunurdu.

Bir sözlə, Şollar su kəmərinin çəkilişi artıq zərurətə çevrilmişdi.

Hələ 1909-cu ilin payızında Bakı Duma Şollar su kəmərinin çəkilişi üçün 27 mln rublluq istiqraz vərəqələrinin (облигационные займы) buraxılmasına Nazirlər Soveti və imperatorun razılığını almışdı.

1910-cu ilin yanvarında şəhər idarəsi üzvlərinin sayının artırılması barədə vəsatət qaldıran Duma onların 5 nəfərinin bu işə-yəni su kəmərinin çəkilişinə təsərrüfat nəzarətini həyata keçirsinlər. Qərara alınır ki, bu işə inzibati-təsərrüfat sahəsində rəhbərlik şəhər idarəsinin xüsusi şöbəsi tərəfindən həyata keçirilsin.

1 Dünya müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar vəziyyətin mürəkkəbləşməsi belə bu işin dayandırılmasına səbəb olmadı: 1914-1916-cı illərdə 131 km uzunluğunda su kəməri çəkildi.

Hələ 21. 06. 1916-cı il tarixində Bakı şəhər Duması şəhəri 20 sahəyə bölmüşdü. Həmin ərazilərin hər birinin öz rayon himayədarı (попечители) vardı (4 nəfərdən 21 nəfərədək). 258 nəfər himayədarın 79 nəfəri müsəlman idi. Bu isə o demək idi ki, 8 ərazinin himayədarları içərisində müsəlmanlar yarıdan az idi. 7 ərazinin himayədarı içərisində isə müsəlman üzv ümumiyyətlə yox idi.

Şəhərin ərzaqla təmin edilməsi məsələsi ilə əsasən Şəhər idarəsinin ərzaq şöbəsi (şöbə müdiri A. Stopani) məşğul olurdu. İdarənin təmiz gəliri 95, 5 min rubldan 223 min rubladək artmışdı. Ümumi gəlir isə 470 min rubldan 750 min rubla qədər yüksəlmişdi. Amma buna baxmayaraq, idarədə yeni 250 ştatın açılması və bununla bağlı əməkdaşların sayının artması böyük məbləğin xərclənməsinə (əmək haqları və başqa xərclər) səbəb olurdu ki, bu da şəhər kassasına ziyan vurmaqda idi.

Yəni, bu xərclər 1, 5 dəfə artmışdı (345 min rubldan 527 min rubladək yüksəlməklə).

ŞƏKƏR SİNDROMU

1915-ci ilin baharında qəndin (şəkərin) qıtlığı kəskin şəkildə hiss olunurdu. Səbəbləri isə çox sadə idi: şəhərə şəkərin gətirilməsi məsələsində əngəllər yaranmış, həmin məhsulun Bakıdan İrana və Azərbaycanın cənubuna daşınması halları isə artmışdı. Hakim dairələrin bu yolda atdığı müqavimət xarakterli addımlar səmərə vermirdi. Belə olduqda qərara alınır ki, şəkər ərzaq şöbəsinin xüsusi orderi əsasında müəssisə və təşkilatlara verilsin (siyahı üzrə).

1916-cı ilin yayından etibarən şəhər özünüidarəetmə orqanlarının vəsaiti ilə əldə edilmiş şəkərin əhali arasında bölüşdürülməsi işi rayon himayədarlarının, Dumanın şəhər mərkəzi ərzaq komissiyasının, amma başlıca olaraq məhəllə komitələrinin, üzərinə düşdü. Məhəllə komitələrinin hərəsi təqribən 2, 5 min adamı olan ərazilərə təhkim edilmişdilər. Bu məsələdə rayon himayədarlıqlarının vəzifəsi siyahıları yoxlayaraq xüsusi anbarlarda saxlanılan şəkərin əldə edilməsi üçün orderləri insanlara vermək idi. Konkret olaraq məhsulun paylanması ilə təbii ki, məhəllə komitələri məşğul olurdu.

1916-cı ilin iyul ayında şəhərdəki bütün mənzillər kütləvi şəkildə siyahıya alındı.

ABADLIQ MƏSƏLƏLƏRİ

Bu mövzuda sovet tarixşünaslığında, başqa sahələrlə bağlı olduğu kimi həqiqətə o qədər də uyğun olmayan statistik rəqəmlər verilmişdir. Çar mütləqiyyətinin imperiya maraqlarının xarakterinin qabarıq verilməsi məqsədilə həqiqəti əks etdirən məqamlara demək olar ki, rast gəlmirik.

Əslində isə sənədlərlə tanışlıq göstərir ki, Şəhərin illik büdcəsi sənədində xüsusi olaraq «Şəhərin abadlaşdırılması» maddələri vardı ki, bundan əlavə, həm də smetalarda aşağıdakı adlarla olan maddələrə rast gəlmək olur: «Şəhər qurğularının təminatı», «Şəhərdəki şəxsi daşınmaz əmlakın saxlanılması və abadlaşdırılması», «Şəhərin işıqlandırılması», «Körpü, səki və dəniz sahillərinin saxlanılması və təmiri», «Şəhərin abadlaşdırılması üzrə digər xərclər»…

Hələ 1897-ci ildə Duma 12 bölmə, 76 maddədən ibarət «Bakı şəhərində tikinti işləri üzrə mütləq Qaydalar»ı təsdiq etmişdi. Qaydaların, məsələn, birinci bölməsində şəhər idarəsi tərəfindən layihələrin təsdiqi, 12-ci bölməsində isə retirad, zibillik və qazılmış xəndəklər barədə məqamlar nəzərdə tutulmuşdu. Göründüyü kimi sənəd kifayət qədər hərtərəfli xarakter daşıyırdı.

Elə həmin ildə də şəhər idarəsi Bakını sahələrə bölərək şəhərin mühəndisi və memarı İ. V. Qoslavskinin və memar Skibinskinin, Eyxler və Skureviçin üzərinə şəhərdə aparılan tikintilərlə bağlı işlərin konkretləşdirilməsi və yaxşılaşdırılması kimi müəyyən vəzifələr qoydu.

Ümumiyyətlə, 1900-cü ildə bu mövzuda rəsmi sənədlərdə 8 maddə vardı.

Sovet dövründə bu mövzunu araşdıran tarixçi-müəlliflər yalnız «Abadlaşdırılma» maddəsindən yan keçməmiş, amma oradakı faktları təhrif etməklə, ildən-ilə bu məqsədlə artırılmış məbləği «azaltmağı» lazım bilmişlər.

1904-cü ilə qədər şəhərin baş mühəndisi tikinti işlərini əlində cəmləşdirərək şəhər təsərrüfatı ilə bağlı bu vacib məsələni təkbaşına həll edirdi. Yolların tikintisi, su, kanalizasiya sistemi, eləcə də elektrotexniki hissə də onun ixtiyarında idi. Baş mühəndis bəzən həmin işlərdə səbatsız olduğunu etiraf edirdi. Bu səbəbdən də elə həmin il yüksək peşəkarlardan ibarət «Mühəndislər şurası» adlı daimi fəaliyyət göstərən yığıncaqlar keçirən kollegial orqan yaradıldı. Tikinti işləri tikinti-memarlıq, yol və su təchizatı adlı 3 müstəqil şöbə arasında bölündü: Şəhər hərəsinin öz memarı olmaqla 5 əraziyə bölündü.

Yalnız 1912-ci ildə şəhər Dumasında «Şəhərin abadlaşdırılması üzrə icraçı komissiya» yaradılmışdı ki, bu da ondan xəbər verirdi ki, həmin dövrə qədər bu işlər konkret rəhbərlik altında olmadan həyata keçirilmişdir.

  1. 11. 1912-ci il tarixində Duma İcraçı komissiyaya yardımçı kimi 110 rayon himayədar ayırdı. Şəhər 10 hissəyə bölündü. Hər bir himayədarlardan ibarət ərazi rayon komitəsinin daxilində idi. Artıq 1. 01. 1914-cü il tarixi üçün həmin rayon komitələri tərəfindən 115 iclas keçirilmişdi. Həmin iclaslarda şəhərin abadlaşdırılması ilə bağlı 382 məsələ müzakirə olunmuşdu.

Amma bütün bu tədbirlərə baxmayaraq bu sahədə xaos və sistemsizlik də vardı ki, bu barədə də Dumanın demək olar ki, hər iclasında söhbət açılırdı.

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Bakıda mənzil problemi həll olunmamış qalırdı ki, bu da çar administrasiyasının yaşayış evləri deyil, əhaliyə xidmət sahələri ilə bağlı müəssisələr tikməsinə önəm verməsi ilə bağlı idi. Təbii ki, ayrı-ayrı neft maqnatlarının öz ailəsi üçün ucaltdığı çoxsaylı binalar əhalinin tələbini ödəmək üçün deyildi ki, bu barədə də«Tikdim ki, izim qala» başlıqlı materialda ətraflı məlumat verilmişdir.

Şəhərdə bir-birinin ardınca baş verən yanğınlar şəhər rəhbərliyini narahat etməyə bilməzdi və bu səbəbdən də 1885-1887-ci illərdə şəhər Duması Qubernsk və Qafqaz administrasiyasının nəzarəti altında yanğınsöndürmə xidməti yaratdı və Bakı yanğın cəmiyyətinin nizamnaməsini hazırladı. Bundan əlavə, həmin məqsədlə bina ayrıldı. Müəyyən maddi vəsaitin ayrılması və bu sahədə peşəkar olan mütəxəssislərin işə cəlb edilməsi və onların hətta xüsusi forma ilə təchiz olunması kimi addımları təqdirəlayiq addımlar kimi qiymətləndirmək olar.

1906-cı ildə Duma öz xüsusi qərarı ilə yaxın 20 ildə telefon şəbəkəsinin istismarının hakimiyyətdən icarəyə alınmasına qərar verir. Ümumiyyətlə Duma çalışırdı ki, texnika sahəsində baş verən yeniliklər Bakı şəhərindən yan keçməsin.

  1. 01. 1910-cu ildə şəhər Duması 850 min rubl xərcləyərək Konka-dəmir yolları cəmiyyətindən (birliyi) şəhər üçün konka aldı. Bunun üçün 1910-cu ildə şəhərdə buraxılmış ilk istiqraz vərəqələrinin bir hissəsi məsrəf edildi (3,5 mln rubl).

1911-ci ildə Dumanın binasının, küçələrin, bağların, bulvarın və s. elektriklə təchizatına 11,3 min rubl ayrılmışdı.

1915-ci ildə Bakı şəhər Duması şəhərdə tramvay çəkilişi ilə bağlı addımlar atdı. Hələ 1884-cü ildə Duma şəhər daşımaları (çarvadarlıq) ilə bağlı qərar («Обязательное постановление об извозном промысле») qəbul etmişdi. Daha sonra — 1899-cu ildə isə bu qərara əlavə kimi daha bir sənəd qəbul etmişdi.

Küçələrin abadlaşdırılması, daha doğrusu zibildən təmizlənməsi məsələsi Duma üzvləri həmişə ciddi düşündürmüşdü: belə ki, 1878-ci ildə belə qərara alınmışdı ki, faytonçular və arabaçılar vergi ödəməlidirlər. Elə həmin ilin noyabr ayında Duma küçələrin abadlaşdırılmasına şəhər büdcəsindən 5 min rubl ayırdı.

Bütün görülən tədbirlər və atılan addımlar, təbii ki, şəhərin mərkəzi hissəsinə şamil edilir, ətraflar-yəni kasıb təbəqənin yaşadığı ərazilər diqqətdən kənarda qalırdı. Amma şəhərdə kanalizasiya sisteminin olmamağı səbəbindən küçələrin antisanitariya vəziyyəti ilə bağlı görülən tədbirlər heç şəhərin mərkəzində də bir nəticə vermirdi. Vəsaitin qənaətlə xərclənməsi də «pulun çölə tökülməsi» kimi görünürdü: belə ki, 1894-cü ildə Bakı küçələrinin genişləndirilməsinə və küçələrlə bağlı digər tədbirlərə ayrılan 15 min rubl vəsait son dərəcə cüzi idi və istənilən nəticənin alınması üçün kifayət etmirdi. Bu səbəbdən də 1895-ci ildə Duma Qara şəhərdən Ağ şəhərədək şosenin çəkilməsinə 33, 5 min rubl ayırmalı oldu.

Həmin illərdə küçələrə porfirit və çay daşı (булыжник) döşənirdi. Küçələrin təmizlənməsi işi isə XIX əsrin 90-cı illərinə kimi əhali tərəfindən aparılırdı. 1898-ci ilə qədər təmizlənmə məsələləri podrat üsulu ilə həyata keçirildi ki, həmin ərazilərdə (küçələrdə) yaşayan əhali şəhər xəzinəsinə (kassasına) işin dəyərinin 2 %-i ödəməli oldular.

1898-ci ildə podrat üsulu təsərrüfat üsulu ilə əvəzləndi. 1.01. 1909-cu il tarixindən isə şəhər rəisinin (градоначальник) tələbi ilə bu işləri şəhərin mərkəzində çalışan küçə süpürənlər aparmağa başladı. Ərazi sakinləri isə bu xidmətə görə əvvəlki kimi 2 deyil, 1, 3 % haqq ödəməli oldu. Amma 1913-cü ildən yenə də 2 % ödəniş üsulu bərpa edildi.

Sevda Rəsulova

“İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin bölmə müdiri